V MÖVZU. SƏNƏDLƏŞDİRMƏ VƏ UÇOTUN TƏŞKİLİ


5.1. Mühasibat uçotu sənədləri və onların əhəmiyyəti

5.2. Sənəd dövriyyəsinin təşkili və işlənməsi

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1.Astaxov V. Teoriə buxqalterskoqo uçeta. Moskva-2000

 

5.1. Mühasibat uçotu sənədləri və onların əhəmiyyəti

Sənədləşdirmə mühasibat uçotu elementlərindən bi­ri sayılır. Sənəd­ləş­dir­mə müəssisə istehsal və təsərrüfat-maliyyə fəaliyyəti ilə əlaqədar olan əməliy­yatların mü­ha­si­bat uçotu yazılışlarına hüquqi əsas verən yazılış forma­sıdır.

Sənədlər müəssisədə icra olunan təsərrüfat əməliy­yat­larının baş vermə­sinin yazılı sərəncam verilməsini ifa­də etməklə, mühasibat uçotu he­sabları sistemində yazılış aparılması sistemi uçotun etibarlı, düzgün ol­ma­sını tə­min etməklə yanaşı ilkin, cari və son nəzarətin təşkilinə, tə­sər­rü­fat əməliyyatlarının məqsədəuyğun və qanun tə­ləblərinə uyğun icra olun­ma­sını təmin edir.

«İlkin sənədlər: təsərrüfat əməliyyatları və onların apa­rılması üçün rəh­bərliyin (sahibkarın) göstərişini təs­diq  edən yazılı şəhadətnamədir» («Mühasi­bat uçotu haq­qında» qanun, maddə 3).

Mühasibat sənədi icra olunmuş təsərrüfat əməliy­yat­larının və uçot yazılış­ları­nın təsdiq olunması for­ma­sı­dır. Sənədlər  əsasında mühasibat  yazılışları aparılır. Sə­nəd­siz mühasibat yazılışı icra oluna bilməz.

Sənəd sözü latınca (docmentum) yazılı vəsiqə, şə­ha­dətnamə sözünə uy­ğun olub, lazımi rekvizitləri olan və ona hüquqi əsas verən  yazılış əmə­liy­yatıdır. Bila­va­si­tə sənəd hər bir müəssisədə onun informasiya sistemini təş­kil edir. Ha­zır­da uçot-hesablama əməliyyatlarının av­to­matlaşması sə­nə­din əhəmiyyətini daha da artırmışdır.

Bir sıra xarici ölkə mütəxəssislərinin hesab­la­ma­la­rı­na görə şirkətdə iki həf­tə ərzində informasiya sisteminin dayanması həmin şirkətin bütün icra fəaliyyətinin 75 faiz itirməsinə səbəb ola bilər. Ona görə də təsərrüfat-ma­liy­yə fəaliyyətinin idarə olunmasında və ona analitik nəza­rət edilməsində sənədlərin rolu çox böyükdür. Onun kö­məyi ilə müəssisə rəhbərinin idarəetmə qabiliyyəti     və maliyyə nəticələrinin formalaşması vəzifəsi yerinə yeti­rilir.

Tərtib olunmuş sənədlər əsasında material, əmək və maliyyə eh­ti­yat­la­rı­nın hərəkəti üzərində daimi nəzarət tə­min olunur. Hər bir sənədi im­za­layan şəxs icra olunan əməliyyatın düzgün, qanunauyğun icrasına nə­za­rət et­mək­lə, məsuliyyət daşıyır. Bu müəssisədə qənaət reji­mi­nin həyata ke­çirilməsi ilə bəra­bər hər bir sənədi imza­la­yan şəxsin bilavasitə mə­suliy­yə­tini müəyyən  edir. Bu­nun­la əlaqədar olaraq müəssisə əmlakının qoru­nub sax­lan­ması, maddi-məsul şəxslər üzərində nəzarət  apa­rıl­maq­la bə­ra­bər öz vəzifəsinə vicdanla yanaşma­yan, əm­la­kın mənimsənilməsi imkan ve­rən şəxslər müəyyən olunur.

Mövcud olan qanunvericiliyə görə mühasibat sə­nəd­ləri bir qayda ola­raq təsdiq olunmuş formalarda, nəşr olunmuş şəkildə istifadə olunur.

Tərtib olunmuş hər bir sənədin özünəməxsus zəruri rekvizitləri ol­ma­lı­dır. Bu rekvizitlər əsasən aşağı­da­kı­lar­dır: sənədin adı, nömrəsi, kodu, tər­tib olunan müəssi­sə­nin adı, təsərrüfat əməliyyatlarının məzmunu və öl­çü­ləri (natural və pul ifadəsində), təsərrüfat əməliyyatlarının baş verməsi, ta­mamlanması və onun rəsmiləşdirilməsinin düzgünlüyü üçün məsul şəxs­lərin vəzifələri, soyadı, adı, atasının adı, şəxsi imzaları və başqa əla­mətləri.

Əməliyyatların xarakterindən və uçot məlumat­ları­nın işlənməsi texnologi­ya­sından aslı olaraq ilkin sənəd­lərə əlavə rekvizitlər də daxil edi­lə bilər. İlkin sənədlər əməliyyatların baş verdiyi vaxtda və ya əməliy­yat­lar bilavasitə qurtardıqdan sonra tərtib edilməlidir.

Sənədlərin keyfiyyətli tərtibatını, onların vaxtında mü­hasibat uço­tun­da əks etdirilməsi üçün müəyyən edil­miş müddətlərdə təqdim edil­mə­sinə, sənəd­lər­dəki məlu­matların doğruluğuna məsuliyyəti həmin sə­nəd­ləri hazır­lamış və imza etmiş şəxslər daşıyırlar.

Pul və hesablaşma sənədlərini, maliyyə və kredit öh­dəliklərini müəs­si­sə rəh­bərliyinin təsdiq etdiyi siya­hı­ya əsasən imza etmək hüququ olan ən azı iki şəxs imza­la­malıdır. Birinci imza müəssisədə ümumi rəhbərlik funk­siyasını icra edən şəxsə , ikinci imza isə mühasibata rəhbərlik funk­si­ya­sını icra edən şəxsə mənsub olur.

Pul vəsaitlərini, maddi sərvətlərin və başqa əm­la­k­ların qəbul-təhvili ilə əlaqədar əməliyyatlar ilkin sənədlər əsasında həyata keçirilən zaman iş­ti­rak edən hüquqi şəxsin nümayəndələrinə və ya fiziki şəxslərə sənəd­ləş­mə­nin bir nüsxəsi verilir. Əməliyyatda iştirak edənləri sə­nəd­lərin surətləri ilə təmin etmək müəssisədə bu əmə­li­y­yatı rəsmiləşdirənin öhdəsinə düşür.

Mövcud qaydalara görə mühasibat uçotunda əks etdirilməsi zəruri olan uçota qəbul edilmiş ilkin sənəd­lər­dəki məlumatlar Azərbaycan Respublikası­nın Maliyyə Nazirliyi tərəfindən təklif edilmiş, yaxud na­zir­lik və Baş idarələr tə­rə­findən ümumi prinsiplərə riayət edilməklə işlənib ha­zırlanmış uçot registr­lərində yığılır və sistem­ləşdirilir.

İlkin sənədlərdə və uçot registrlərində qeydsiz dü­zə­lişlərə yol veril­mir. Səhvlərin düzəlişi həmin sənədi imza etmiş şəxslərin imzaları ilə dü­zə­lişin tarixini göstərməklə təsdiq edilməlidir. Kassa və bank sənədlərinə heç bir dü­zəlişə yol verilmir.

İlkin sənədlər, uçot registləri, mühasibat hesa­bat­la­rı mütləq müəyyən edilmiş qaydada və müddətə müvafiq olaraq saxlanmalıdır. Sənədlərlə işləyən dövrdə onların qorunub saxlanmasının təmin edilməsinə və vaxtında arxivə verilməsinə baş mühasib məsuliyyət daşıyır.

İlkin uçot sənədlərinə nəzarət Azərbaycan Respub­likası Maliyyə Nazirliyinin tərəfindən həyata keçirilir.

5.2. Sənəd dövriyyəsinin təşkili və işlənməsi

Müasir şəraitdə müəssisə, şirkətlərdə böyük miq­dar­da uçot sənədləri və informasiyaları  formalaşır. Sənədlərin  formalaşması onların ilkin tər­tib olun­ma­sın­dan başlayaraq mühasibat uçotu prinsiplərinə uyğun re­gistr­lərdə əks olunur. Bütün mühasibat uçotu sənəd­lə­ri­nin rəsmiyyətinə baş­­lanandan onların müəyyən formaya salınması nəticəsində for­ma­laş­dıq­dan sonra saxlanmağa (arxivə) verilməsi sənəd dövriyyəsi adlanır.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində müəssisələrdə müha­si­bat uçotunun düzgün təşkili, sənədlərn vaxtında möv­cud olan qanunçuluq tələblərinə uyğun tərtib olun­ması və nəticə olaraq saxlanılmağa təhvil verilməsinin əhə­miyyəti böyükdür.

Sənəd dövriyyəsinin təşkili iqtisadi subyektlərdə bi­la­vasitə baş mühasibə həvalə olunmuşdur. Baş mü­ha­sib sə­nəd dövriyyəsinin təşkili qrafikasının uçot infor­ma­si­ya­larının işlənməsi sənədlərdə əks olunması, hazır­lanması metodi­ka­sını müəyyənləşdirməsi və onun yerinə yetiril­mə­sinə daima nəzarət etməlidir. Tər­tib olunmuş sənəd dövriyyəsi qrafikində ilkin uçot sənədlərinin ayrı-ayrı böl­mələr üzrə vaxtında tərtib olunub mühasibatlığa təq­dim olunması daima nəzarətdə olmalıdır. Mühasibat­lı­ğa daxil olan sənədlərdə icra olunan təsərüfat əməliy­yat­larının düzgünlüyü və məqsədyönlülüyü müvafiq qay­da­da yoxlanılır. Burada sənədlərdə hesabların və əks olun­muş uçot göstəricilərinin yekun­la­rı­nın düzgün hesab­lan­ması ətraflı yoxlanmalıdır.

Sənədlərin düzgün rəsmiyyətə salınması yoxlanıl­dıq­dan sonra, onlar­da əks olunmuş icraçı şəxslərin im­zalarının düzgünlüyü, yəni əsl imzaları uyğynluğu da nəzərdən keçirilməlidir.

Sənədlər yoxlanıldıqda  onlardan müəyyən səhv­lə­rin olması aşkar­lana bi­lər. Lakin səhvlərin müəyyən olun­­ması ilə məsələ həll olunmur. Buna görə də mü­əy­­yən olunmuş səhvin əsası, onun mənası və xarakteri müəy­yənləş­diril­mə­lidir.

Səhv müəyyən olunduqdan sonra, həmin səhv dü­zəldilməlidir. Uçot yazı­lış­larında səhvlərin düzəl­dil­mə­si­nin mühasibat uçotu məlumatlarının etibarlı olmasının təmin olmasında xüsusi əhəmiyyəti vardır. Səhvlər dü­zəl­dikdən sonra mühasibat uçotu hesabları üzrə ya­zı­lış­lar aparılır.

İcra olunmuş mühasibat uçotu sənədləri arxivdə saxlanılır. İlkin uçot sə­nədlərinin saxlanılması müha­si­bat uçotunun düzgün təşkil olun­ma­sın­da xüsusi əhə­miy­yəti vardır. Sənədlərin normal şəraitdə saxlanması on­la­rın tələb olunan vaxtda istifadə olunmasına təminat ve­rir. «Mühasibat uço­tu haqqında» Azərbaycan Respubli­ka­sının Qanununun 17-ci mad­də­sin­də mühasibat uçotu registrlərinin və sənədlərinin saxlanılması qay­da­la­rı mü­əy­yən olunmuşdur.

Müəyyən olunmuş qaydaya görə, müəssisə uçot sənədlərini, müha­si­bat re­gistrlərini və mühasibat  he­sabatlarını qoruyub saxlamağa borclu­dur. Sənəd­lərin saxlanması müddəti Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Baş Arxiv İdarəsi tərəfindən müəyyən edilir.

Mühasibat uçotunun hesab planı, mühasibat uçotu üzrə təlimatlar, kod­laşdırma üsulu, müasir maşınlar üçün proqram məhsulları və on­lar­dan istifadə qaydaları, əvvəlcə istifadə edilən uçot üsulları və bunlar əsa­sın­da tərtib edilən mühasibat hesabatlarını təmin etmək məq­sədi ilə beş ildən az olmayaraq mühasibatda saxlanılır.

Mühasibat uçotu registrləri və hesabat sənədlərinin saxlanmasını təşkili bilavasitə iqtisadi subyektlərin rəh­bər­lərinə həvalə olunmuşdur. Müəssisə­lər­dən uçot sə­nəd­lərinin götürülməsi mövcud olan qanunçuluğa görə ancaq məh­kəmə, prokurorluq və digər istintaq orqan­la­rı­nın qərarı əsasında aparıla bilər. Bu halda müəssisə baş mühasibi götürülən sə­nəd­lə­rin surətini çıxarıb, sənəd kimi saxlaya bilər.

Özünüyoxlama sualları

  1. 1.     Mühasibat sənədlərinin rəsmiləşdirilməsinin hansı növləri, təyinatı və qaydaları mövcuddur.
  2. 2.     Sənədlərin təyinatına görə təsnifatını necə başa düşürsünüz?
  3. 3.     Likin və icmal, daxili və xarici sənədlər dedikdə nəyi başa düşürsünüz?
Advertisements

Cavab qoy

Lütfən, şərh yazmaq üçün bu üsullardan birini seçərək daxil olun:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma