V MÖVZU. MÜƏSSISƏNİN PUL VƏSAITLƏRINİN, PUL SƏNƏDLƏRINİN VƏ HESABLAŞMALARININ AUDITI


            Kassanın və kassa əməliyyatlarının auditi

            Hesablaşma hesabı ilə əlaqədar əməliyyatların auditi

            Valyuta hesabı üzrə əməliyyatların auditi

            Malsatan və podratçılarla, alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmaların auditi

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. Stukov S.A., Qolışev V.D. Vvedenie v audit, – M.: Tarve, 1992

 

5.1. Kassanın və kassa əməliyyatlarının auditi

Pul vəsaitləri ilə əlaqədar olan əməliyyatların auditor yoxlamasında kas­sa, bank və valyuta əməliyyatlarının yoxlaması aparılır. Burada əsas məqsəd pul vəsaitləri ilə aparılan əməliyyatların mövcud olan qanunvericiliyə uyğun­lu­ğu, doğru, düzgün və məqsədəuyğun aparılması və İcra olunmuş əməliyyat­la­rın mühasibat uçotunda düzgün əks olunmasını müəyyən etməkdən ibarətdir.

Pul vəsaitlərinin və hesablaşma əməliyyatlarının həcmi əksər müəssisə­lər­də böyük uçot göstəricilərini əhatə etməsinə baxmayaraq, aparılan əməliy­yat­ların yoxlaması mürəkkəb proses deyildir. Lakin mühasibat uçotunda əks olun­muş bu əməliyyatların yoxlaması auditorlardan çox böyük diqqət tələb edir. Çünki, təcrübə göstərir ki, müəssisələrdə baş verən əsas qanunçuluq poz­ğun­tuları, əmlakın mənimsənilməsi halları və vəzifəli şəxslərin öz vəzifələrinə sui-istifadə halları bilavasitə kassa və digər hesablaşma əməliyyatlarının icrası ilə əlaqədar olaraq baş verir.

Bir qayda olaraq pul vəsaitləri və hesablaşmalarla əlaqədar əməliyyatların auditini aparılmasının kassa əməliyyatlarından başlanması məqsədəuyğundur. Müəssisələrdə nağd pul vəsaitinin qəbulu, saxlanması və buraxılması Azərbaycan Respublikasının Milli Bankının 06 aprel 1993-cü il 9 №-li «Xälq təsərrüfatında kassa əməliyyatlarının aparılması qaydasının təsdiq olunması barədə» qərarı və digər normativ aktlarla tənzimlənir. Həmin sənəd nağd pulu qəbul qəbul etmək, vermək və kassa sənədlərini tərtib etmək, kassa kitabında qeydiyyat aparılması və pulun saxlanması, kassanın təftiş edilməsi və kassa intizamına əməl olunmasına nəzarət qaydalarını müəyyən etmişdir.

Kassanın və kassa əməliyyatlarının auditi zamanı ilk növbədə müəssi­sə­nin baş mühasibi və kassirin iştirakı ilə kassada nağd pul qalığının inven­tar­laş­ma­sı aparılır. Müəssisədə bir neçə kassa olduqda auditor kassada müəyyən olu­nacaq pul məbləğini başqa kassa hesabına bağlanmasına imkan verməmək üçün digər kassaları möhürləyir.

Kassir yoxlama başlamazdan əvvəl son kassa hesabatı tərtib edir və yazılı qəbz verir ki, bütün mədaxil və məxaric sənədləri inventarlaşmaya qədər oıan dövr üçün hesabata əlavə olunmuş və sənədsiz buraxılmış pul vəsaiti yoxdur.

Bundan sonra kassir baş mühasibin və auditorun iştirakı ilə qalıqda olan pul məbləğlərini diqqətlə sayır və qalığı müəyyənləşdirir.

Auditor xatırlamalıdır ki, kassa yoxlanılarkən kassa məxaric orderindən başqa heç bir sənəd (qəbz, öhdəçilik və s.) qəbul olununur. Qalıqda sənədsiz olaraq müəyyən olunmuş pul vəsaiti artıfq məbləğ hesab olunur və müəssisə xeyrinə mədaxil olunur.

Kassada olan digər qiymətli vəsaitlər də, yəni qiymətli kağızlar, pul sənədləri də yoxlanmalıdır.

Müəssisə kassasında aparılan inventarlaşma nəticəsi auditor, baş mühasib və kassirin imzası ilə aktla rəsmiyyətə salınır.

Aparılan inventarlaşma nəticəsində pul vəsaitinin artıqlığı, əksik olması müəy­yən olunduqda kassirdən yazılı İzahat alınmalıdır. Kassada böyük məb­ləğ­də pul vəsaitinin çalışmamazlığı müəyyən olunduqda auditor müəssisə qar­şı­sında kassirin tutduğu vəzifədən azad olunması məsələsini qoya bilə

Kassa yoxlanılarkən auditor kassirin təyin olmasına dair əmrin olmasını onunla maddi məsuliyyətə dair müqavilə bağlanmasını müəyyənləşdirməlidir.

Kassada inventarizasiya qurtardıqdan sonra auditor aparılan kassa əmə­liy­yatlarının Azərbaycan Respublikasının Milli Bankının «Xalq təsərrüfatında kassa əməliyyatlarının aparılması qaydaları»nın (6 aprel 1993-cü il N9) tə­lə­b­lə­ri­nə uyğunuğunu müəyyən etməlidir. Bununla əlaqədar olaraq aşağıdakılar yox­lanmalıdır.

«Bankdan alınmış pul vəsaitlərinin vaxtında mədaxil olunması. Bu yox­la­ma bilavasitə bank çıxarışları əsasında müəyyənləşdirilir. Əgər sənədlərdə poz­ma, düzəltmə halları müyyən olunarsa, bankda həmin sənədlər üzrə qarşılıqlı yox­lama aparılmalıdır;

• Kassa mədaxil və məxaric orderlərinin düzgün tərtib olunması və sə­nəd­­ləşdirilməsi, mədaxil və məxaric orderlərinin qeydiyyat jurnalında əks olun­ma­sı;

• Kassa kitabının düzgün aparılması və hər günün sonunda qalıqda olan pul vəsaitinin müəyyənləşdirlməsi;

• Əmək haqqının ödənilməsi cədvəllərinin yekunlarının düzgün hesablaş­ması;

• Deponentləşmiş əmək haqqı sənədlərinin düzgün aparılması;

• Nağd pul qalığı limitləri həddində pul vəsaitinin saxlanılması və onun düzgün təyinatı üzrə istifadə olunması;

• Pul vəsaitinin saxlanması və daşinması zamanı onun salamatlığını   tə­min   etmək   barədə   tövsiyələrin   yerinə yetirilməsi;

• Müəssisə rəhbərinin pul vəsaiti və dəyərlər banklardan gətirilərkən ya­xud ora təhvil verilərkən kassirə mühafizəçi və lazım gəldikdə nəqliyyat və­sa­i­ti­nin ayrılması;

“Kassa binalarının texniki cəhətdən möhkəmləndirilməsi və yanğından mü­hafizə siqnalizasiyası vasitələri ilə təchiz olunmasına dair tədbirlərin icrası və s.

Yuxarda göstərilən məsələnin yoxlamasından sonra kassa əməliy­yat­la­rı­nın düzgün aparılması yoxlanmalıdır. Yoxlama dövrünü əhatə edən bütün mədaxil və məxaric kassa sənədləri ətraflı yoxlanılmalıdır

Kassa əməliyyatlarını yoxlayarkən auditor xüsusilə nağd pul vəsaitinin mə­daxil olunmasının düzgün, vaxtında və tam sənədləşdirilməsinə diqqət verıməlidir.

Pul vəsaiti kassaya banklardan, müəyyən xidmətlə əlaqədar olaraq mü­əs­sisə işçilərindən, hazır məhsul satışından, şəxslərdən və s. mənbələrdən daxil ola bilər. Auditor xüsusilə bankdan daxil olmuş pul vəsaitinin vaxtında mə­da­xil olunmasını diqqətlə yoxlamalıdır. Hazır məhsul satışdan, köməkçi təsər­rü­fatlardan, mənzil-kommunal xidmətindən daxil olan pulların sənədləşdirilməsi və mədaxil olunmasının da ətraflı yoxlanması vacibdir.

Kassaya nağd pul vəsaitinin daxil olması ilə əlaqədar olaraq kassa kitabı ilə kassa mədaxil orderlərində əks olunmuş göstəricilər bank çıxarışları və sa­tıl­mış məhsulların (işiərin, xidmətlərin) qainələri və hesab-fakturaları ilə qar­şı­lıqlı yoxlamalıdır. Auditor bilməlidir ki, hazırki şəraitdə bəzi müəssisələrdə ver­­gidən yayınmaq məqsədilə pul gəlirlərinin gizlədilməsi halları müşahidə olu­­nur. Belə ki, kassaya daxil olan nağd pul məbləği 50 №-li «Kassa» he­sa­bı­nın debeti və 76 №-li « Müxtəlif debetorlar və kreditorlarla hesablaşmalar», 71 №-li «Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar», 20 №-li «Əsas isıehsal», 88 №-li «Bö­lüşdürülmüş mənfəət» (ödənilməmiş zərər)» və sairə hesabların kreditində əks olunur. Belə halda göstərilən hesablar üzrə debet yazılışları 46 №-li «Məh­sul (iş, xidmət) satışı» hesabının kreditində aparılan yazılışlarla müqayisə olun­­malıdır. Əgər 46 №-li hesabın kreditində həmin məbləğlərin yazılışı olmazsa, bu vergi ödənilməsinin gizlədilməsini göstərir. Belə halda auditor tə­cili olaraq müəyyən olunmuş faktla əlaqədar müəssisə rəhbərinə məlumat verməli və bu barədə tədbir görülməsinin bildirməlidir. Bu eyni zamanda müəssisə müha­si­bat (maliyyə) hesabatının etibarsızlığına şübhə yaradır ki, belə hal audito­r­ yox­lamasında qəbul edilməz haldır.

Müəssisə kassasından nağd pul vəsaitin məxaric olunmasına yoxlayarkən auditor xatırlamalıdır ki, bu kimi əməliyyatlar kassa məxaric orderi, ödəniş cədvəli, ərizə və s. sənədlər əsasında icra olunur. Pul vəsaitinin buraxılmasına aid olan sənədlər müəssisə rəhbəri, baş mühasib və digər onları əvəz etmək hüququ olan vəzifəli şəxslər tərəfindən imzalanmalıdır. Yoxlama aparılarkən auditor kassadan ödənən pul vəsaiti sənədlərinin hüquqi əsaslandırılmasını (işçi heyətinin mükafatlandırılmasına dair əmr, maddi yardımın olunmasına dair sənəd, icra vərəqələrinin ödənilməsi) müəyyən etməlidir. Eyni zamanda məqsədli ödəmələr üzrə bankdan çeklə alınmış pul məbləğinin əmək haqqı, müxtəlif yardıtmlar üzrə ödəmələr, ezamiyyə, təsərrüfat xərcləri və s. ödənişlər, kassa limitinin gözlənilməsi yoxlanılmalıdır.

Belə ciddi yoxlama ona görə vacibdir ki, bəzi hallarda müəssisə kassa­sın­dan böyük məbləğdə pul vəsaiti əməliyyata-təsərrüfat xərcləri, nümayəndəliyin saxlanması adı ilə verilir və bu pul məbləği saxta sənədlərlə tədavül xərclərinə silinir. Digər misal olaraq göstərmək olar ki, 50 №-li «Kassa» hesabının kre­ditin­dən heç bir əsas olmadan sosial sığorta üzrə yardımları, birdəfəlik maddi yardım üzrə pul məbləği ödənilərək istehsal məsrəfləri və ya tədavül xərcləri he­sabına silinir və bunun nəticəsində məhsulların, işlərin, xidmətlərin maya dəyəri əsasız olaraq alınır.

Beləliklə auditor kassa əməliyyatlarının yoxlanılması apararkən tərtib etdiyi auditor proqramına aşağıdakılar mütləq qaydada nəzərdə tutulmalıdır;

– kassada pul vəsaiti və digər qalıqların inventarlaşması, onların sax­lan­ma­sı vəziyyətinin yoxlaması;

– kassaya daxil olan pul vəsaitinin vaxtında və tam mədaxil olunması;

– məxaricə silinən pul məbləğinin düzgün silinməsinin öyrənilməsi və təhlili;

– kassa və maliyyə intizamına əməl olunması vəziyyətinin yoxlaması;

– mühasibat uçotu hesablarında kassa əməliyyatlarının düzgün əks olun­ma­sının yoxlaması;

– aparılan audit nəticəsi ilə əlaqədar olaraq təkliflər və nəticələrinin müəyyən olunması.

5.2. Hesablaşma hesabı liə əlaqədar əməliyyatların auditi

Mövcud olan qanunvericiliyə görə müəssisələr onlara məxsus olan pul və­sa­itlərinin banklarda olan hesablarında saxlamalıdırlar. Müəssisələr arasında aparılan təsərrüfat hesablaşmaları banklar vasitəsilə qeyri-nağd hesablaşma firmasında icra olunur,

Müəssisəyə bank hesabının açılması və əməliyyatların icrası Azərbaycan Respublikası Milli Bankı tərəfindən müəyyən olunmuşdur. Hesalaşma, cari və digər hesablar üzrə əməliyyatlar Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi və Azərbaycan Respublikası Milli Bankının normativ aktları ilə nizama salınır və aparılır.

Bank əməliyyatları yoxtanarkən auditor mövcud olan qanunvericiliyin tələblərinə riayət etməlidir. Müəssisənin banklarda açılmış bütün hesabları və ilk növbədə hesablaşma hesabı yoxlanmalıdır. İlk növbədə bank çıxarışları əsasında uçot yazılışları müqayisə olunur. Hesablarda olan qalıqların baş kitabın göstəriciləri ilə təsdiqlənməsi müəyyənləşdirilir.

Hesablaşma hesabı üzrə əsas məlumatlar bank çıxarışları və onlara əlavə olunmuş hesalaşma sənədləridir. Auditor bütün bank çıxarışlarını hər bir əməliyyat üzrə onlara əlavə olunmuş ilkin sənədlər əsasında yoxlamalıdır. Mövcud olan qaydalara görə və tərəflərin razılaşmasına uyğun olaraq bank hər gün icra olunmuş hesablaşma əməliyyatları üzrə bank çıxarışlarını onlara əlavə olunmuş ilkin sənədlərlə birlikdə müəssisəyə təqdim etməlidir.

Bank çıxarışlarının göstərilən qaydada yoxlaması əsasında auditor aşağıdakıları müəyyən edir:

-bank çıxarışında əks olunmuş məbləğin, ona əlavə olunmuş ilkin sənədlərə uyğunluğu;

– bank çıxarışına əlavə olunmuş ilkin sənədlərdə bankın möhürünün ol­ma­sı. Əgər sənədlərdə möhür olmaması müəyyən olunarsa, auditor bankda qar­şılıqlı müqayisə olunan yoxlama aparmalı və həmin sənədin düzgünlüyünü müəyyən etməlidir;

– banka verilən nağd pul vəsaitlərinin hesablaşma hesabına daxil olma sə­nəd­lərində əks olunması;

– bank çıxarışlarına uyğun olaraq mühasibat uçotu müxabirləşmələrinin tərtib olunması və onların mühasibat hesablarında düzgün yazılışı;

– əvvəldən ödəmə qaydasında əmtəəsiz olaraq pul vəsaitinin göçürülməsi və digər şübhəli məbləğlər;

– əvvəldən-müqavilə ilə rəsmiyyətə salınmış, sair debitor və kreditorlarla hesablaşmalar üzrə nəticələr;

– bank əməliyyatlarının icrası ilə əlaqədar olan digər nöqsanlar.

Yoxlamada xüsusliə bankdan nağd pul alınması və onun 50 №-li «Kassa» hesabına mədaxil olunması və əksinə olaraq müəssisə kassanın bankdakı 52 №-li “Hesablaşma hesabı”na verilən pul vəsaitlərinin düzgün icra olunmasına və sənədləşməsinə diqqət verməlidir. Uçotun jurnal-order formasında aparılan müəssisələrdə 2№-li jurnal-order və 50 №-li «Kassa» hesabının debet yekunu bank çıxarışı ilə və ona əlavə olunmuş ilkin sənədlər yoxlamalıdır.

Hesablaşma hesabına daxli olan pul vəsaiti sənədləri yoxlanarkən, onun düzgün və tam mədaxil olunması müəyyənləşdirılır. Banka təhvil verilən bütün nəğd pul vəsaiti bank çıxarışlarında əks olunmalıdır.

Bu əməliyyat eyni zamanda kassa əməliyyatları da yoxlanarkən nəzərə alınmalıdır.

Bank əməliyyatları yoxlanarkən daxil olmuş pul vəsaitlərinin düzgün uço­tu və sənədləşdirilməsi müəyyən olunmalıdır. Bank əməliyyatlarının uçotunun aparılması üçün mühasibat uçotu hesablar planında 51 №-li «Hesblaşma he­sa­bı» və 55 №-li «Banklarda olan xüsusi hesablar» hesablarından istifadə olunur.

Alıcılar tərəfindən ödənmiş pul məbləği satış əməliyyatları üzrə hesabların yazılışlarında, 46 №-li «məhsui (iş, xidmət) satışı», 47 №-li «Əsas vəsaitlərin sa­tışı və sair xaricolmaları», 48 №-li «Sair aktivlərin satışı» və alıcılar, sifariş­çi­lərin uçotu üzrə 64 №-li «Alınmış avanslar üzrə hesablaşmalar» hesablarında əks olunmuş uçot yazılışları ilə yoxlamaqla müəyyənləşdirilr. Sair debitor­lar­dan (müqavilə əsasında kirayə üzrə, birgə müəssisələrdən, iddlalar üzrə daxil olan cərımələr və s.) daxil olan pul vəsaiti bank çıxarışları və onlara əlavə olunmuş sənədlər əsasında yoxlanılır.

Eyni qaydada müəssisənin hesablaşma hesabından və digər hesablarından aparılan əməliyyatlar nəticəsində silinən pul vəsaitinə nəzarət edilir. Bankdan müəssisə kassasına daxil olunmuş nağd pul vəsaitinin vaxtında və tam mədaxil olunmasına, satıcılara və sair kreditorlara ödənmiş vəsaitin qanunauyğun­lu­ğu­na xüsusi diqqət verilməlidir. Belə əməliyyatların aparılması sənədlərlə (mü­qa­yi­sə, görülmüş işlər üzrə təhvil-qəbul aktları, malların daxil olmasına dair qai­mə­lər və s.) təsdiq olunmalıdır. Əgər müəssisə onun tabeliyində olan filialların əmək haqqının icra vərəqələri üzrə və s. ödəmələr üçün pul vəsaiti köçürürsə bu da ilkin sənədlərlə əsaslandırılmalıdır.

Satıcılara olan borcların ödənməsi həll olunarkən, yaranmış borcların əsas­lı və real olması müəyyənləşdirilr. Belə faktlar olur ki, ticarət təşkilatına alın­mış mallar üçün pul vəsaiti keçirilir və onun icrası yoxlanılarkən müəyyən olu­nur ki, müəssisə ambarına göstərilən mallar daxil olmamış və ya daxil olmuş malların çeşidləri sənədlərdə göstərilən çeşidə uyğun deylidir. Bəzi halda isə görülməyən işə görə tikinti təşkilatlarına pul vəsaiti keçirılır. Ona görə də pul vəsaiti İlə əlaqədar olan əməliyyatların yoxlamasında xüsusi diqqətlə əmə­liy­yatlar üzrə ilkin sənədlər ətraflı yoxlanılmalıdır.

Müəssisə pul vəsaitini və bank əməliyyatlarının vəziyyətinin yoxlayarkən auditor 56 №-li «Pul sənədləri» və 57 №-li «Yolda olan köçürmələr» hesab­larında əks olunmuş əməliyyatların düzgünlüyü yoxlanmalıdır. Bu hesablara əsasız olaraq debitor borcları köçürülür ki, bu da maliyyə hesabatının düzgün mü­əyyən olunmamasına səbəb olur, Yoxlama aparılarkən 56 №-İi «Pul sə­nəd­lə­ri» hesabına analitik uçot göstəriciləri müəssisədə saxlanılan bütün pul sə­nəd­ləri (poçta markalan, nəqliyyat biletləri, sanatoriya-kurort putevkaları, alın­­mış səhmlər və s.) üzrə yoxlanılmalı və onların hərəkətinin uçotu müəyyən olunmalıdır.

Əgər auditor yoxlamasında auditor vəzifəli şəxslər tərəfindən böyük məb­ləğlə pul vəsaitinin mənimsənilməsi və saxtakarlıq halları müəyyən edilərsə, bu barədə müəssisə rəhbərliyinə və ya direktorlar şurasına məlumat verilməlidir. Auditor özünün yazılı formada təqdim etdiyi məlumatında buraxılan sax­ta­kar­lıq və əmlak mənimsənilməsi üçün məsul şəxslərin daşıyacaqları məs­uliy­yətə dair müəssisə rəhbərliyinə bildirməyə borcludur.

5.3. Valyuta hesabı üzrə əməliyyatların auditi

Xarici iqtisadi fəaliyyətin icrasi ilə əlaqədar olaraq müəssisələr ixrac və idxal etdikləri mal-material dəyərinin hesablaşma əməliyyatlarını xarici valyu­ta ilə aparırlar. Mövcud olan qanunvericiliyə görə bu kimi əməliyyatları yerinə yetirmək üçün müəssisələr valyuta hesabı aça bilərlər. Valyuta hesabının acıl­ması və onda əməliyyatların aparılması qaydaları Azərbaycan Respublikası Milli Bankı tərəfindən müəyyən olunmuş prinsiplər üzrə icra olunur.

Müəssisə və təşkilatlarda valyuta hesabı əməliyyatları üzrə mühasibat uçotu hər bir valyuta üzrə ayrılıqda aparılır. Yəni ABŞ-rı dolları üzrə ayrı he­sab, AFR-sı markası və üzrə ayrı hesablardan istifadə edilir. Azərbaycan Res­pub­likasında təsərrüfat əməliyyatlarının qiymətləndirilməsi Respublikanın Milli valyutası sayılan manatla həyata keçirilir.

Banklarda və digər kredit idarələrindəki valyuta hesablarında olan vəsait qalıqdan, hesabat dövrünün sonuncu gününə Azərbaycan respublikası Milli Bankı­nın valyuta məzənnələri üzrə xarici valyutaların yenidən haqq-hesab edil­mə yolu İlə qiymətləndirilərək müəyyən edilmiş məbləğdə manatla əks etdirilir.

Ölkə ərazisində və xarici banklardakı valyuta hesablarında olan xarici va­lyu­ta ilə pul vəsaitlərinin mövcudluğu və hərəkəti haqqında məlumatları ümu­mi­ləşdirmək üçün mühasibat uçotu hesablar Planında 52 №-li «Valyuta he­sa­bı» müəyyən olunmuşdur. 52 №-li «Valyuta hesabı»na 52 -1 №-li «Ölkə daxi­lin­dəki valyuta hesabları», 52-2 №-li «Xaricdəki valyuta hesabları» subhesab­la­rı açıla bilər.

Valyuta əməliyyatları mühasibat uçotu sistemində özünün mürəkkəb əmə­liyyatları ilə fərqlənir. Ona görə də bununla əlaqədar əməliyyatlar yüksək ix­tisaslı mütəxəssis tərəfindən yoxlanılmalıdır. Ümumiyyətlə valyuta əməliy­yat­ları yoxlanarkən, onun uçotu və icrası ilə əlaqədar olan qanunvericiliyin düzgün yerinə yetirilməsinə xüsusi diqqət verilməlidir. Valyuta hesabları üzrə əməlyyatlar mühasibat uçotunda bank çıxarışlarına və onlara əlavə edilən pul-hesablaşma sənədlərinə əsasən əks etdirliir.

Müəssisənin bütün növ xarici valyuta vəsaitləri əsasən aşağıdakı məq­səd­lər üzrə fəaliyyət göstərir:

a)  müəssısənin sərəncamında qalan dövriyyə vəsaiti kimi fəaliyyət gös­tə­rən xarici valyuta vəsaitləri;

b)   təsisedici   sənədlərə   uyğün   olaraq   müəssisədə nizamnamə kapitalı ki­mi fəaliyyət göstərən xarici valyuta vəsaitləri;

v) müəssisədə uzunmüddətli və qısamüddətli borclar kimi fəaliyyət gös­tə­rən xarici valyuta vəsaitləri;

q) müəssisədə uzun və qısamüddətli kredit (ssuda) kimi fəaliyyət göstərən xa­rici valyuta vəsaitləri.

Yuxarıda «a» və «b» bəndlərində göstərilən müəssisənin sərəncamında qa­lan dövriyyə vəsaiti kimi fəaliyyət göstərən, eyni zamanda təsisedici sə­nəd­lərə uyğun olaraq müəssisədə nizamnamə kapitalı kimi fəaliyyət göstərən xa­rici valyuta vəsaitləri üzrə məzənnə fərqi il ərzində 52 №-li «Valyuta he­sa­bı»nın və 83 №-li «Gələcək dövrün gəlirləri» hesabının müvafiq sudhesab­la­rında uçota alınır.

İlin sonunda isə həmin məzənnə fərqi müəssisənin mənfəətinə (zərərinə) aid edilir.

Uzun və qısamüddətli («v» bəndində göstərilən) borclar kimi fəaliyyət gös­tərən xarici valyuta üzrə məzərnə fərqi həmin borclar qaytarılana qədər pul vəsaitlərinin uçota alan hesabların və 94 №-li «Qısamüddətli borclar» və 95 №-li «Uzunmüddətli borclar» hesablarının müvafiq subhesablarında uçota alınır.

Uzunmüddətli və qısamüddətli («q» bəndində göstərilən) kredit kimi fəaliyyət göstərən xarici valyuta vəsaitləri üzrə məzənnə fərqi həmin kreditlər (ssudalar) qaytarılanadək 52 №-li «Valyuta hesabı», 90 №-li «Qısamüddətli bank kreditləri» və 92 №-li «Uzunmüddətli bank kredıtləri hesablarının müvafiq subhesablarında uçota alınır.

Azərbaycan Respublikasında mövcud olan qanunvericiliyə əsasən xarici iqtisadi əlaqələrin aşağıdakı formaları müəyyən olunmuşdur:

– qabaqçadan ödəmə;

– inkasso forması;

– akkredetiv hesablaşma forması;

– mal mübadiləsi və ya barter əməliyyatları forması.

Qabaqcadan  ödəmə formasında icra olunan ‘hesablaşma forma­sın­da alıcı ilə satıcı müəssisə arasında bağlanmış müqaviləyə uyğun olaraq buraxılacaq məhsulun dəyəri alıcı müəssisə tərəfindən əvvəlcədən ödənilir.

İnkasso formasında hesablaşmadabankın müştərisinin tapşırığı ilə, ona təqdim olunan hesablaşma sənədləri əsasında satıcı müəssisədən alıcının ünvanına göndərilmiş əmtəə-material dəyərini pul ifadəsində onun bankdakı hesablaşma hesabına ödənməsi üçün ödəmə tələbnaməsinin göndərilməsidir.

Akkredetiv formasında hesablaşmada alıcı ilə satıcı müəssisə arasında bağlanmış müqavilə əsasında razılaşdırılmış şərtlərə uyğun olaraq bankdan müəyyən pul vəsaitini almaq hüququdur. Belə halda müəyyən bank, onun banka verdiyi pul məbləği əsasında, həmin pulun müəyyən dövr ərzində ölkənin başqa bankından alınması üçün verilən adı sənəddir.

Akkredetiv formasında hesablaşmada bank zəmanət verir ki, akkredetiv açılmış olduğu bankdan vəsaitin daxil olub-olmamasından asılı olmayaraq akkredetivdə göstərilən məbləği ödəyəcəkdir.

Mal mübadiləsi və ya barter əməliyyatları formasındaəməliyyatlar ölkə dixilində və ölkədən kənar xarici ticarət əlaqələrində geniş istifadə olunur. Bu əməliyyatların genişlənməsinə əsas səbəb bir sıra müəssisələrin hesablaşma hesablarında valyuta vəsaitinin olmaması ilə əlaqədardır.

Barter və ya mal mübadiləsi valyutasız, lakin vahid müqavilə (konkret) üzrə tərtib olunan, qiymətli qoyuluş və tarazlaşdırılan mal mübadiləsidir. Bar­ter əməliyyatları zamanı qarşılıqlı iradlar üzrə hesablaşmalar bir qayda olaraq  əla­və  mal  göndərilməsi  və  ya  göndərilən   malın həcminin azaldılması yolu ilə həyata keçirilir.

Mal mübadiləsi və ya barter əməliyyatları dəyəri ödənilmədən satışa yola sa­lınmış məhsullara (mallara), yaxud təhvil verilmiş iş və xidmətlərə görə hə­yata keçirildikdə müvafiq satış hesablarının kreditində və 62 №-li «Alıcılar və sifarişçilərə hesablaşmalar», yaxud 76 №-li «Müxtəlif debetor və kredi­tor­larla hesablaşmalar» hesabının debetində əks etdirilir. Eyni zamanda müvafiq satış hesablarının debeti satışa yola salınmış malların, əsas vəsaitlərin və sair əm­lak­ların və yerinə yetirilmiş iş və xidmətlər maya dəyərini uçota alan hesablarla müxabirləşir. Göstərilən əməliyyatlar üzrə Maliyyə nəticələri 80 №-li «Mən­fəət   və   zərər» hesabına silinir.

Göstərilən hesablaşma formalarının düzgün və normativ sənədlər üzrə ye­ri­nə yetirilməsi auditor tərəfindən ətraflı yoxlamalı və nəticə müəyyənləş­di­ril­məlidir.

Auditor yoxlama dövründə onu da xatırlatmalıdır ki, xarici iqtisadi əməliyyatlar aparan müəssisələr satışdan daxil olan pul vəsaiti satılmış malların yükləndiyi günün məzənnəsi ilə uçotda əks etdirilir.

Əgər əməliyyatlar ikitərəfli barter vasitəsilə həyata keçirilirsə, mühasibat uçotunda vəsait gömrük bəyannaməsində göstərilən məbləğ əsasında əks etdirilir. Əgər məhsul qaimə ilə daxil olubsa, bu halda təhvil – qəbul aktı tərtib edildiyi günə olan məzənnə fərqi ilə uçotda əks etdirilir.

5.4. Malsatan və podratçılarla, alıcılar və sifarişçilərlə

hesablaşmaların auditi

Malsatan və alıcılarla hesablaşmaların auditinin aparılmasına başla­nar­kən auditor xatırlamalıdır ki, bu yoxlama əməliyyatlarında ilk növbədə satıcı və alıcı müəssisələr arasında malların satışı, görülmüş işlər və xidmətlərlə əla­qə­dar olaraq bağlanmış müqavilələrin Azərbaycan Respublikası qanun­ve­ri­cilyinə uyğunluğu, onun tələblərinə cavab verməsinin düzgün sənədləşdirilməsi müəyyən olunmalıdır.

Malların satışı (işlərin, xidmətlərin) ilə əlaqədar bağlanmış müqavilələrdə ən vacib məsələlərdən biri muqavilələrin rəsmiyətə salınması forması ilə ya­na­şı, onların icra olunma dövründən asılı olmayaraq tam və vaxtında yerinə ye­ti­ril­məsidir. Əgər satıcı və alıcı müəssisələr arasında bağlanmış müqavilələr icrası müəyyən olunmuş valyuta və göstəricilər üzrə yerinə yetirilmirsə, belə müqavilələri etibarlı hesab etmək mümkün deyildir.

Beləliklə auditor icra olunmuş satış və alış əməliyyatları üzrə bağlanmış müqavilələri, onların düzgün rəsmiyyətə salınmasını, başlanma tarixini və vax­tı keçmiş borcların səbəblərini müəyyənetməlidir.

Daha sonra auditor malsatan və alıcılarla hesablaşma əməliyyatlarının hər bir satıcı və alıcı müəssisə üzrə ayrılıqda yoxlanılır. Mühasibat uçotunda əks olunmuş və İlkin hesablaşma sənədləri sayılan hesablaşma-ödəmə sənəd­ləri, hesablaşmaların yoxlamasına dair inventarlaşma aktları və mühasibat uçotu hesablar planında müəyyən olunmuş 62 №-li «Alıcılarla və sifarişçilərlə hesablaşmalar» hesabında əks olunmuş yazılışlar əsasında alıcılara yüklənmiş (satılmış) məhsullar (iş, xidmət) üzrə həqiqi, qanuni borclar müəyyənləşdirilir.

62 №-li «Alıcılarla və sifarişçilərlə hesablaşmalar» hesabı üzrə hesab­laş­manın xarakterindən asılı olaraq aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

1.   «İnkasso qaydasında ödəmələr»

2.   «Planlı ödəmələr üzrə hesablaşmalar»

3.   «Alınmış vekseller»

Hazır məhsulların satışı ilə əlaqədar olaraq müqavilələrin və digər hüquqi sənədlərin araşdırlıması nəticəsi olaraq 62 №-li hesabın subhesablarında əks olun­muş alıcılara və sifarişlərə olan borcların həqiqiliyi və qanunayuğun ol­ma­sı müəyyənləşdirilir. Göstərilən hüquqi sənədlərdən başqa informasiya mənbəi hesablaşma-ödəmə sənədləri, hesablaşmaların inventarlaşma aktları baş kitabın göstəriciləri və müəssisənin mühasibat uçotu hesabları aiddir.

Qeyri-nağd hesablaşmalarda istifadə olunan müxtəlif formalar üzrə he­sab­laşma sistemi öyrənilərkən, onların subutedici sənədlərin olmasına xüsusi diqqət verilməlidir. Bəzi hallarda isə lazım gələrsə bankda və müəssisədə möv­cud olan hesablaşma sənədlərinin qarşılıqlı yoxlaması aparılmalıdır, Burada əsas diqqət çeklər, akkreditivlər və veksellərin istifadə olunması ilə əlaqədar olan hesablaşmalara daha geniş diqqət verilməlidir. Bu sənədlər bir sıra hal­lar­da səhvlər, mövcud olan qanunvericiliyə riayət olunması və aldatma müşahidə olunur. Əgər alıcının borcunu təmin edən alınmış veksellər üzrə yaxud nəzərdə tutulubsa,onda bu borc ödəndikcə 51№-li «Hesablaşma hesa­bı», yaxud 52 №-li «Valyuta hesab»ının debetinə, 62 №-li «Alıcılar və sifa­rışçilərlə hesab­laş­ma­lar» hesabının (bocun ödənilməsi hissəsi qədər) və 80 №-li «Mənfəət və zərər» (falzin həcmi qədər) hesabının kreditinə yazılışlar aparılır.

Auditor 62 №-li «Alıcılarla və sifarişçilərlə hesablaşmalar» hesabının ana­li­tik hesab göstəriciləri də ətraflı yoxlanmalıdır. Bunları yoxlamaqla ayrı-ayrı alıcıılar və sifarişçilərin hesablaşma ilə əlaqədar real borcları, pul vəsaitlərinin müəyyən otunmuş vaxtlar üzrə daxil olması və s. göstəricilər müəyyən olunur. Burada həm də vaxtı keçmiş debitor borcları və onların ödənilməsi səbəbləri öyrənilir.

Nəzərə almaq lazımdır ki, 62 №-li «Alıcılar sifarişçilərlə hesablaşmalar» hesabı üzrə analitik uçot alıcılarla (sifarişçilərə) təqdim edilən hər bir hesab-faktura üzrə, planı ödənişlər qaydasında, hesablaşmalar zamanı isə hər bir al­ıcı və sifarişçi üzrə aparılır. Bu zaman analitik uçotunun quruluşu elə olmalıdır ki, alıcılar və sifarişçilər üçün maraqlı olan (veksel təminatları, daxil olası pul vəsaitinin müddətləri, banklar tərəfindən uçota alınmış veksellər üzrə vaxtdan daxil olmayan pul vəsaitləri və başqa məlumatlar barədə) məlumatların əldə edilməsinə təminat versin.

Yoxlamanın yekun mərhələsində alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar üz­­rə analitik və sintetik uçot hesablarında müxabirləşmələrin yazılışının düz­gün­lüyü müəyyən olur. Müəyyən olunmuş nöqsanlar auditorun iş sənədlərində əks olunmalıdır.

Auditor alıcılarla və sifarişçilərlə hesablaşmaların yoxlamasl yekun­laş­dır­maqla, hesablaşma sistemində daha vacib əhəmiyyəti olan malsatan və podrat­çı­larla hesablaşmaların yoxlamasını davam etdirir.

Burada əsasən 60 №-li «Malsatan və podratçılarla hesablaşmalar» və 76 №-li «Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesablaşmalar» hesablarında əks olunmuş əməliyyatların yoxlaması ilə başlayır.

Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, malsatan və podratçılarla hesablaşmaların auditor yoxlamasında əsas sənəd alıcı ilə satıcı müəssisələr arasında hüquqi münasibətləri tənzımləyən və vacib sənəd hesab olunan bağlanmış müqavilələr hesab olunur.

Beləliklə yoxlama aparılarkən auditor malsatan və podratcılarla aparılan əməliyyatlar üzrə müqavilənin olmasına, onun düzgün, normativ qanun­ve­ri­ciliyə uyğun tərtib olunmasına xüsusi fikir verıməli və borcların olması müəyyənləşdirilmklə, onların əmələ gəlmə tarixi və səbəbləri aşkarlanmalıdır.

Daha sonra auditor bütün satıcılar və podratcılar üzrə hesablaşma əmə­liy­­yatlarını yoxlamalıdır. Burada 60 №-li «Malsatan və podratcılarla hesab­laş­ma­lar» hesabı üzrə uçot-yazılış əməliyyatları, hesablaşma-ödəmə sənədləri əsa­sın­­­da yoxlama aparılmalıdır. Yoxlamada əməliyyatların aparılması tarixi, məz­munu, daxil olmuş mallar üzrə qiymətlər, əlavələr, onların tam mədaxil olunması və 19 №-li «Alınmış sərvətlər üzrə ƏDV»-nin əsaslandırılması müəyyən olunmalıdır.

Faktiki olaraq daxil olmuş, lakin hesablaşma sənədləri daxil olmamış əm­təə-materiallar müəyyən olunarkən onların yolda olması və ya əvvəllər daxil ol­ması araşdırılmalıdır. Eyni zamanda hesablaşma əməliyyatlarının qar­şılıqlı yoxlaması və inventarlaşdırmanın aparılması, müqavilə öhdəliklərinin pozul­ma­sı ilə əlaqədar olaraq satıcılara cərimə iddialarının verilməsi və ümüd­süz borc­ların silinməsi faktları müəyyən olunmalıdır. Lazım gələrsə nəzarət qay­da­sın­da yoxlanılan müəssisədə qalıqda olan əmtəə-material dəyərlərinin inven­tarlaşması sənədlərin və uçot registrlərinin qarşılıqlı yoxlaması əməliy­yat­la­rı aparıla bilər. Hesablar üzrə müxabirləşmələrin uçot yazılışlarında əks olun­ma­sına da nəzərdən keçirmək lazımdır. 60 №-li «Malsatan və podrat­cı­lar­la he­sab­laş­malar» hesabının kreditində əks olunmuş yazılışlar 08 №-li «Kapial qo­yu­luş­ları», 10 №-li «Materiallar», 12 №-li «Azqiymətli və tezköhnələn əşya­lar», 19 №-li «Alınmış sərvətlər üzrə ƏDV», 20№-li «Əsas isıehsal», 41 №-li «Mal­lar» he­­sablarının debetlərindəki yazılışlarla müqayisə olunmalıdır. 60 №-li hesabat de­­betində əks olunmuş yazılışlar 50 №- li «Kassa», 51 №-li «He­sab­laş­ma he­sa­bı», 52 №-li «Valyuta hesabı», 55 №-li «Banklarda olan xüsusi hesablar»ın kre­di­tində əks olunmuş yazılışlarla qarşılıqlı yoxlanılır Bir qayda olaraq sintetik he­sablarda əks olunmuş göstəricilər analitik uçot göstəricilərinə bərabər olmalıdır.

Audit aparılarkən analitik uçotun təşkili və aparılan yazılışlar da nəzər­dən keçirilməlidir. Auditor onu da xalırlamalıdır ki, 60 №-li «Malsatan və pod­ratcılarla hesablaşmalar» hesabı üzrə analitik uçot ödənilmək üçün təqdim olu­nan hər bir hesab-fakturalar və planlı ödənişlər qaydasında aparılan he­sab­laş­malar zamanı isə hər bir malsatan və podratçı üzrə aparılır. Bu zaman ana­li­tik uçotun quruluşu: Ödəmə müddəti çatmamış, aksent edilmiş və digər he­sab­laşma sənədləri üzrə malsatanlar; vaxtında ödənilməmiş hesablaşma sənəd­ləri üzrə; fakturalaşmamış satışlar üzrə; ödənmə müddəti çatmamış verilmiş vek­sellər üzrə; ödənmə vaxtı keçmiş veksellər üzrə; alınmış kommersiya kre­di­t­ləri üzrə malsatan və podratcılarla hesablaşmalar haqqında zəruri məlu­mat­la­rın əldə edilmə mümkünlüyü təmin etməlidir.

Auditor müəssisənin avans şəklində əvvəlcə ödənmə və avans alınan pul vəsaitinin sənədləşdirilməsi və uçotda əks etdirilməsini təhlil etməlidir. Bu məq­sədlə 61 №-li «Verilmiş avanslar üzrə hesablaşmalar» hesablarından is­ti­fa­də edilir.

Auditor ilkin sənədlərin və uçot yazlıışlarının öyrənilməsi nəticəsində ve­rilmiş və alınmış avansların əsaslı olmasını öyrənir, 61 №-li «Verilmış avanslar üzrə hesablaşmalar» və 64 №-li «Altnınış avanslar üzrə hesablaşmalar» hesab­ları üzrə analitik uçotun düzgün aparılmasının və onların analitik və sintetik uçot göstəricilərinə uyğunluğu və bununla əlaqədar olaraq alınmış avanslar üz­rə əlavə dəyər verginin (ƏDV) vaxtında və düzgün ayrılmasını müəyyən­ləşdirir.

Özünüyoxlama sualları
  1. 1.      Pul vəsaitləri və pul sənədlərinin uçotunun təşkilinin yoxlanılmasında auditorun əsaslandığı əsas sənədləri sadalayın?
  2. 2.      «Pul vəsaitləri və pul sənədlərinin auditi» kompleksinə hansı uçot bölmələri və sintetik uçot daxildir?
  3. 3.      Kassa əməliyyatlarının yoxlanılması metodikasını izah edin. Bu metodikanın ənənəvi yoxlamadan əsas fərqlərini göstərin?
  4. 4.      Hesablaşma hesabı üzrə əməliyy1yatların auditinin aparılmasının xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirin?
  5. 5.      Valyuta hesabı üzrə auditin apaprılmasının əsas xüsusiyyətlərini izah edir?
  6. 6.      55, 56 və 57 hesablar üzrə auditin aparılmasının mahiyyətini izah edin
  7. 7.      Malsatan və podratçılarla hesablaşmaların yoxlanılması necə aparılır? Bu kimi yoxlamanın əsas xüsusiyyətlərini göstərin?

 

Advertisements

Cavab qoy

Lütfən, şərh yazmaq üçün bu üsullardan birini seçərək daxil olun:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma