MÖVZU IV. İSTEHSAL MƏSRƏFLƏRİNİN UÇOTU


            İstehsal məsrəfləri və maya dəyəri haqqında anlayış, onların uçotu qarşısında duran vəzifələr

            İstehsal xərclərinin təsnifatı

            İstehsala məsrəflərin uçotu sistemi

            Bitməmiş istehsalın qiymətləndirilməsi və uçotu

            İstehsal itkilərinin uçotu

            İstehsala məsrəflərin uçotu və məhsulun maya dəyəri kalkulyasiyasının metodları

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

  1. 1.      AR Vergi məcəlləsi, Bakı 2000 (2001 və 2002-ci illərdə olan əlavələr və dəyişikliklərlə birlikdə)
  2. 2.      Mühasibat uçotunun Hesablar Planı və onun tətbiqinə dair təlimat, Bakı 1996
  3. 3.      Q.Ə.Abbasov, SM.Səbzəliyev, Ə.M.Daşdəmirov, V.M.Quliyev, Ə.A.Sadıqov – «Mühasibat (maliyyə) uçotu» dərslik, Bakı-2003

 

4.1.İstehsal məsrəfləri və maya dəyəri haqqında anlayış, onların uçotu qarşısında duran vəzifələr

İstehsal prosesi müəssisələrin fəaliyyətinin başlıca istiqamətini təşkil edir. Bu prosesin həyata keçirilməsi ic­ra­sı ilə əlaqədar olaraq müəssisə özünün sə­rəncamında olan ma­te­ri­al, əmək və maliyyə ehtiyatlarını sərf edir, hazır­lan­mış məhsulun (işin, xidmətin) maya dəyərini for­ma­laş­dı­rır. İstehsal məsrəflərinin tərkibi və məhsulun, işin, xidmətin maya dəyəri AR Vergi Məcəlləsinin müd­dəalarına əsasən müəyyən olunur.

Məhsul istehsalına sərf edilən bütün məsrəflərin ye­ku­nu onun maya də­yə­ri­ni təşkil edir. İstehsalın fay­da­lı­lıq əmsalını müəyyən edən göstərici olaraq ma­ya dəyəri göstəricisi ilə müəssisədə məhsul istehsalı və satışına çəkilmiş məs­rəflər müəyyənləşdirilir. Yəni məhsul ma­ya dəyəri onun istehsalı və satışına sərf olunan məs­rəf­lə­rin cəmini təşkil edir.

Bazar iqtisadiyyatına keçid dövründə məh­su­lun maya dəyəri müəssisənin təsərrüfat-maliyyə fəaliy­yə­tində ən vacib göstərici hesab olunur. Onun düzgün hesablanması və uçotu müəssisənin gəlirliliyinin daha da artmasına, iqtisadi və sosial inkişafının sürətlənməsinə şərait yaradır..

Odur ki, hazırki, şəraitdə istehsala məsrəflərin uçotu və məhsulun maya dəyərikorkulyasiya əməliyyatlarının yüksək səviyyədə təşkil olunması böyük əhəmiyyətə ma­likdir.

Göstərilənlərlə əlaqədar olaraq maya dəyərinin kal­kulyasiya edilməsinin və məsrəflərin uçotunun qar­şı­sın­da aşağıdakı vəzifələr durur:

– istehsal məsrəflərinin müvafiq qay­da­da təs­diq olun­muş ilkin sənəd formaları ilə vaxtlı-vax­tın­­da və düz­gün rəs­mi­ləşdirilməsini, on­la­rın tam əhatə edil­mə­sini, baş verdikləri sahələr və təyi­nat­ları üzrə dəqiq uço­ta alınmasının təmin olunması;

– istehsal olunmuş məhsulların (işlərin, xid­mət­­lə­rin) miqdar, məbləğ, çeşi­di­nin uço­tu və onların yerinə ye­­tirilməsi üzə­rin­də nəzarət;

– məhsul istehsalına sərf olunan xammal, ma­te­rial, əmək və digər eh­ti­yat­la­rın istifadə olunmasına nəzarət;

– material, əmək və maliyyə ehtiyatlarının tərtib olunmuş smeta və nor­ma­­tiv­lərə, plana uyğun olunmasına nəzarət etmək;

4.2. İstehsal xərclərinin təsnifatı

Məhsulun maya dəyərinin aşağı sa­lın­ma­sı ilə əlaqədar ehtiyatların müəyyən olunması və s.

İstehsala məsrəflərin uçotunun aparılması üçün onların təsnifləşdirilməsi həyata keçirilir.Xərclər aşağıdakı əlamətlər üzrə qruplaşdırılır və uçota alınır: istehsal prosesindəki roluna görə (əsas və əlavə xərcləp); məhsulun (işin, xid­mə­tin) maya dəyərinə daxil olunması üsuluna görə (müstəqim xərclər, qeyri-müstəqim xərclər); istehsalın həcminə münasibətinə görə (dəyişən xərclər, sabit xərclər); iqtisadi elementlər və kalkulyasiya maddələri üzrə və s. əlamətlərə görə.

4.3. İstehsala məsrəflərin uçotu sistemi

Mühasibat uçotunun He­sab­lar Planı və onun tətbiqinə dair Təlimata uyğun olaraq mühasibat uçotunda istehsal məs­rəf­lə­ri­nin uçotunun aparılması üçün bir sıra he­sab­lar­dan istifadə olunur. Bu bilavasitə itstehsal əməliyyat­ları­nın mürəkkəbliyi və istehsal məsrəflərinin müxtəlifliyi ilə əlaqədardır.

İstehsala məsrəflərin uçotu 20 «Əsas is­teh­salat», 23 «Köməkçi istehsalat­lar», 25 «Ümumis­tehsalat xərcləri», 26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri», 28 «İsteh­sa­­latda zay», 21 «Öz istehsalının ya­rım­­­­­fabrikatları», 29 «Xidmətedici istehsa­lat və təsər­rü­­fatlar» hesablarda aparılır. Gös­tə­ri­lən hesablardan başqa məs­rəf­lərin məhsulun maya də­yə­rinə daxil olunmasını nəzərdə tutulmuş qaydada təmin etmək üçün büdcə-bölüşdürücü hesablar sayılan 31 «Gələcək dövrlərin xərcləri» və 89 «Qarşıdakı xərc­lər və ödəmələr üçün ehtiyatlar» hesab­la­rın­danda istifadə olunur.

İqtisadiyyatı yüksək səviyyədə inkişaf etmiş öl­kələrdə mühasibat uçotu iki sahə­yə – maliyyə və idarəetmə uçotuna ayrılmışdır.

İdarəetmə uçotu istehsal məsrəflərinin və məhsulun maya dəyərinin kalkulyasiyasının aparılması vəzifəsini ye­rinə yetirir. İdarəetmə uçotu mühasibat, statistika, ope­rativ-texniki uçotu, planlaşdırmanı təsərrüfat fəaliyyətinin təhlilini də əhatə edir.

Aktiv hesab sayılan 20 «Əsas istehsalat» he­sa­bı müəssisənin yaradıl­ma­sının əsas məqsədi olan məh­su­lun (işin, xidmətin) istehsalına çəkilən məsrəflər haq­qın­da məlumatların ümumiləşdirilməsi və onların maya dəyərinin kalyulyasiya edilməsi üçün nəzərdə tutul­muş­dur. Bu hesab əsasən sənaye, kənd təsərrüfatı və tikinti-quraşdırma mü­əs­sisələrində məhsul buraxılışı, podrat, geoloji və layihə-axtarış müəssisələrində işlərin yerinə yetirilməsi, nəq­liy­yat və rabitə müəssisələrində göstərilən xidmətlər, ic­ti­mai iaşə müəssi­sə­lərin­də buraxılan məhsullar məsrəflərin uçotu üçün is­ti­fa­də olunur.

20 «Əsas istehsalat» hesabının debetində bila­va­sitə məhsul buraxılışı, yerinə yetirilən iş və göstərilən xidmətlərlə əlaqədar birbaşa (müstəqim) məs­rəf­lər, köməkçi istehsalatların xərcləri, istehsala xidmət və onun idarə edilməsi ilə əlaqədar (qeyri-müstəqim) xərclər və istehsal zayından əmələ gələn itkilər əks et­dirilir. Köməkçi istehsalatların xərcləri 23 «Köməkçi istehsalat» hesabının kreditindən, istehsala xidmət və onun idarə edilməsi ilə əlaqədar xərclər isə 25 «Ümumistehsalat xərcləri», 26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri» hesablarının kreditindən 20 «Əsas isteh­sa­lat» hesabının debetinə silinir.

20 «Əsas istehsalat» hesabının krediti üzrə is­teh­salı başa çatmış məhsulun yerinə yetirilmiş iş və xid­mə­tlərin faktiki maya dəyərinin məbləği əks etdirilir. Bu məbləğlər 20«Əsas istehsalat» hesabının kredi­ti­n­dən 40«Hazır məhsul», 46«Məhsul (iş, xidmət) satışı», hesablarının de­be­tinə yazılmaqla silinir.

20 «Əsas istehsalat» hesabı üzrə hesabat ayının sonuna olan qalıq bitməmiş istehsalın dəyərini göstərir.

23 «Köməkçi istehsalatlar» hesabı öz təyinatına görə 20 «Əsas istehsalat» hesabına oxşardır. Həmin hesab müəssisənin əsas istehsalı yaxud əsas fəaliyyəti üçün köməkçi olan istehsalatlara məsrəflər haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün nəzrdə tutulmuşdur. Bu hesab əsasən elektrik enerjisi, buxar, qaz, nəqliyyat xid­məti, əsas vəsaitlərin təmiri, alətlərin, ehtiyat his­sə­lə­ri­nin hazırlanması və s. istehsal məsrəflərinin uçotunu aparmaq üçün istifadə olunur. 23 «Köməkçi istehsalat» he­sabının debetində bilavasitə məhsul burazılışı iş və xidmət göstərilməsilə əla­qə­dar olan məsrəflər əks olunur. Həmin hesabın krediti üz­rə istehsalı başa çatmış məhsulların, yerinə yetirilmiş işlərin və xidmətlərin faktiki maya dəyəri əks olunur.

25 «Ümumistehsalat xərcləri» hesabı müəs­si­sə­nin əsas və köməkçi istehsalatlarına xidmət üzrə xərc­lər haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

25 «Ümumistehsalat xərcləri» hesabında əsa­sən maşın və avadanlıqların saxlanması və istismarı xərc­ləri, istehsal təyinatlı əsas vəsaitlərin təmiri xərcləri və amor­tizasiyası, istehsal binalarının saxlanması, işıqlandırılması, qızdırılması xərcləri, istehsalata xidmət edən işçi heyətinin əməyinin ödənişi üzrə xərclər və s. oxşar təyinatlı xərclər əks etdirilə bilər.

25 saylı hesabda qalıq olmur, həmin hesabın debe­tin­də toplanmış bütün xərclər 20 «Əsas istehsalat» və 23 «Köməkçi istehsalat» hesablarının debetinə silinir.

26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri» hesabı istehsal əməliyyatları ilə bilavasitə əlaqədar olmayan xərclər haqqında informasiya formalaşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Həmin hesabda da qalıq olmur. Ay ərzində hesabın debetində toplanmış xərcdə qəbul edilmiş üsullarla bölüşdürülərək istehsal edilən ayrı-ayrı məhsulların (iş və xidmətlərin) maya dəyərinə daxil edilir.

Zay məhsulların bərpa olunması və onlara sərf olu­nan məsrəflərlə əla­qə­dar itkilər 28 «İstehsalatda zay» aktiv hesabında əks olunur. Həmin hesabın de­be­tin­də aşkar edilmiş daxili və xarici zay üzrə (düzəldilməsi mümkün ol­ma­yan, yəni tam zay məhsulun dəyəri və s.) məsrəflər cəmlənir. 28 «İs­teh­sa­latda zay» hesabının kreditində zay məhsuldan olan itkilərin azaldılmasına aid edilən məbləğlər, yəni mümkün istifadə qiymətləri üzrə zay edilmiş məhsulun dəyəri, zay üçün günahkar şəxslərdən tutulmuş məb­ləğ­lər həmçinin zaydan itki kimi istehsal məsrəflərinə si­li­nən məbləğlər əks etdirilir.

29 «Xidmətedici istehsalat və təsərrüfatlar» he­sa­bı müəssisənin xidmət­edi­ci istehsalat və təsər­rüfat­la­rı­nın məhsul buraxılışı, yerinə yetirilən iş və gös­tə­ri­lən xid­mətlərlə əlaqədar xərcləri haqqında məlumatları ümu­mi­ləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Xidmətedici is­teh­salat və təsərrüfat dedikdə müəssisənin məhsul isteh­sa­lı ilə bağlı olmayan, lakin onun əmlakı sayılıb, balan­sında olan yaşayış evləri, yataqxanalar, məişət emalat­xa­na­ları, yeməkxana, uşaq bağ­ça­la­rı və s. başa düşülür.

29 «Xidmətedici istehsalat və təsərrüfatlar» he­sa­bının debetində məhsul buraxılışı, göstərilən xidmət və yerinə yetirilən işlərlə bilavasitə əlaqədar olan birbaşa xərclər, həmçinin köməkçi istehsalın xərcləri əks etdirilir. Həmin hesabın kreditində istehsalı başa çatmış məh­su­lun, yerinə yetirilmiş işin və göstərilən xidmətin faktiki maya dəyərinin məbləği əks olunur. 29 «Xid­mət­e­di­ci istehsalat və təsərrüfatlar» hesabı üzrə ayın axırına ol­an qalıq bitməmiş istehsalın dəyərini göstərir.

4.4.Bitməmiş istehsalın qiymətləndirilməsi və uçotu

Bitməmiş istehsala o məhsullar aid edilir ki, onlar is­teh­sal prosesində müəyyən olunmuş bütün mərhə­lə­lər­dən keçməyib, hazır məhsul kimi istehsalı başa çat­ma­yıb, müəssisənin texniki nəzarət şöbəsi tərəfindən qəbul olun­mayıb və sifarişçiyə göndərilməmiş yaxud təhvil verilməyib. Bu kimi məhsullara sərf olunan məs­rəflər bitməmiş istehsal məsrəfləri adlanır.

Hesabat dövründə hazır məhsulların is­teh­salına sərf olunmuş məsrəfləri müəyyən etmək üçün, onlara sərf olunmuş məsrəfləri bitməmiş istehsal məs­rəf­lərindən ayırmaq lazımdır. Çünki istehsal prosesində ay ərzində həmin məhsulların məsrəflərinin uçotu birlikdə aparılır.

Ay ərzində bitməmiş istehsalın həcmini müəyyən et­mək üçün həmin dövrdə yaranmış detalların, hissələrin və s. bitməmiş istehsalın uço­tu aparılmalı, onların qalığı müəyyənləşdirilməlidir. Bir qayda olaraq müəssisə sexlərində bitməmiş istehsalın operativ uçotunu sexin dispetçer xidməti işçiləri aparır və daimi olaraq istehsaldan keçən detalların aparılan əməliyyatlar üzrə uçotu müəyyən olunmuş standart kar­toç­kalarda əks olunur.

Lakin, bitməmiş istehsalat haqqında əsas məlu­mat hər ayın sonunda aparılan inventarlaşma əsasında mü­əy­yən olunur. İnventarlaşma müəssisənin mü­hasibat uçotunda əks olunmuş əmlakın faktiki yoxlanması və müəyyən olun­ması üsulu olub, bitməmiş istehsalat üz­rə bütün əməliyyatları, onların düz­gün aparılmasını müəyyənləşdirir. Bitməmiş istehsalın inventarlaş­dırıl­ma­sı sexin inventarlaşma komissiyası tərəfindən, dispetçer bürosunun, müha­si­bat­lı­ğın, sahə ustasının iştirakı ilə aparılır.

Bitməmiş istehsalın inventarlaşmasını apararkən aşa­ğı­dakıları müəyyən etmək vacibdir:

– istehsalda faktiki mövcud olan işlərin, detal və  his­sə­lə­rin, yığılması başa çatmamış məhsulların qalıq miq­da­rı­nı müəyyən edilməsi;

– istehsal prosesin faktiki olaraq başlanmış, lakin qurtarmamış istehsalatların müəyyən­ləş­di­ril­məsi;

– ləğv olunmuş sifarişlər üzrə bitməmiş istehsal qa­lı­ğını və sifarişlər üzrə icrası dayandırılmış əməliyyatlar üzrə qalığın müəyyən edilməsi.

İstehsalın xüsusiyyətindən asılı olaraq inven­tar­laş­ma başlamazdan əvvəl sexdə qalan bütün lazım olmayan materiallar, alınmış hissələr və yarımfabri­kat­lar və istehsalı tam başa çatmamış detallar, hissələr, qurğular an­ba­ra təhvil verilməlidir.

İnventarlaşma nəticəsi üzrə akt hər bir sex, sahə və böl­mə üzrə ayrılıqda tərtib olunmaqla yanaşı, qalıqda olan bütün bitməmiş istehsalat və digər məhsullar üzrə görülməsi tələb olunan bütün işlər və əməliyyatlar gös­tə­ril­məlidir.

Sexdə iş yerində olan emaldan keçməmiş xam­mal və materiallar, alınmış yarımfabrikatlar bitməmiş istehsalat üzrə inventarlaşdırma sisteminə daxil edilmir və ayrı aktla sənədləşdirilir.

İnventarlaşdırmanın aparılmasında çox vacib mə­sə­lələrdən biri bitməmiş istehsal qalığının həcminin düz­gün müəyyən olunmasıdır, çünki hazır məhsulun maya dəyərinin hesablanması bu göstərici ilə bilavasitə əla­qə­dar­dır. Belə ki, hazır məhsulun maya dəyərini hesab­la­maq üçün ayın əvvəlinə olan bitməmiş istehsal məb­ləği­nin üzərinə ay ərzindəki məsrəflər əlavə olunur və həmin məbləğdən ayın sonuna olan bitməmiş istehsal qalığı çı­xı­lır. Bununla da bitməmiş istehsalın qalığı üzrə səhvlərə yol verilməsi buraxılan məhsulun maya dəyərinin düz­gün hesablanmaması ilə nəticələnə bilər.

Bitməmiş istehsalat emalı başa çatmamış və hazır məhsulların tərkibinə daxil olmayan detallar, yarım­fab­ri­katlar nəzərə alınmaqla faktiki maya dəyəri ilə qiy­mət­lən­dirilir. Bitməmiş istehsalın qiymətləndirilməsi zamanı birbaşa xərclərin müəyyən edilməsi əsas ölçü vahidi he­sab olunur. Birbaşa xərclər (materiallar, əmək haqqı) hər bir kalkulyasiya obyekti üzrə mövcud olan normalar əsasında hesablanır.

Bitməmiş istehsal üzrə aparılan inventarlaşdırma nə­ticəsində əksik və ar­tıq gəlmə müəyyən olunarsa bütün səbəblər araşdırlmalı, təqsirkar şəxslər müəy­yən olunmalı və müvafiq təkliflər hazır­lan­malıdır. Əskik və artıq gəlmə müəyyən olunduqda mü­ha­sibat uçotunda aşağıdakı mühasibat yazılışları aparılır:

– müəyyən olunmuş ümumi əskik gəlmə məbləği üzrə 84 «Sərvətlərin əskik gəlməsi və xarab ol­ma­sın­dan itkilər» hesabının debeti, 20 «Əsas istehsalat» və 23 «Köməkçi isteh­sa­latlar» hesablarının kredit;

– sex işçilərinin təqsiri üzündən müəyyən olun­muş əskik gəlmələr 73 «Sair əməliyyatlar üz­rə işçi he­yəti ilə hesablaşmalar» hesabının 73/3 «Maddi zərərin ödənməsinə görə he­sab­laşmalar» subhesabının de­betinə və 84 «Sərvətlərin əskik gəlməsi və xarab­ol­masından itkilər» hesabının krediti;

– təqsirkar şəxs müəyyən olunmadıqda əskik gəl­mə­­lər 25 «Ümumi istehsalat xərcləri» və 26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri» hesablarının debeti və 84 «Sərvətlərin əskik gəlməsi və xarabolmasından it­ki­­lər» hesabının krediti;

– artıq müəyyən olunduqda 20 «Əsas isteh­sa­lat» hesabının debeti və 80 «Mənfəət və zərərlər» hesabının krediti.

4.5. İstehsal itkilərinin uçotu

İstehsal əməliyyatından keçmiş, lakin öz keyfiy­yə­tinə görə müəyyən olun­muş standartlara, texniki gös­tə­ri­ci­lər və ya sifarişçi ilə bağlanmış müqavilə şərtlərinə uy­ğun olmayan məhsul və yarımfabrikatlar zay məhsul he­sab olunur.

Zay məhsul istehsalı zamanı qeyri-məhsuldar xərclər artır və bunun nəticəsində keyfiyyətli məhsulların həcmi azalmaqla, onun maya də­yə­ri yüksəlir olur. Buna görə də müəssisələrdə idarəetmə təc­rübəsində zay məhsul istehsalının qarşısını almaq mü­hüm vəzifə kimi qarşıda qoyulur.

Zay məhsul istehsalının qarşısını almaq üçün mü­hüm tələb zay məhsul buraxılışının əmələ gəlməsi sə­bəb­lə­rinin qarşısının alınması və onda təqsiri olan şəxslərin müəyyən olunması və lazımi tədbirlər gö­rül­mə­sidir. Belə nəzarətin və uçotun təşkili bir sıra hal­lar­da zayın yaranmasının xarakteri və onun müəyyən olun­duğu yerdən asılıdır.

Zayın xarakterindən asılı olaraq məhsulun texniki baxışı və qəbulu dövrünə görə düzəldilən və düzəl­dil­mə­yən zay məhsullara bölünür.

Düzəldilən zay məhsullara o məhsullar daxildir ki, məhsul və yarımfabrikatda buraxılan nöqsanlar düzəl­dildik­dən sonra öz təyinatına görə istifadə olunur, onların düzəldilməsi texniki cəhətdən mümkündür və iqtisadi cəhətdən sərfəlidir.

Düzəldilməyən zay məhsullar, yarımfabrikatlar o məh­sullar adlanır ki, onların düzəldilməsi texniki cəhət­dən imkan olmaması ilə yanaşı, itisadi cəhətdən mümkün deyil, iqtisadi cəhətdən isə qeyri-sərfəlidir.

Müəyyən olunma yerinə gö­rə zay daxili zaya və alıcı tərəfindən müəyyən olunan kənar zaya bölünür. Daxili zay istehsal müəssisəsi da­xi­lin­də məhsulun alıcıya yüklənməsinə qədər olan vaxtda mü­əy­yən olunmalıdır. Kənar zay mal alıcıya yükləndikdən son­ra alıcı tərəfindən olunmuş zaydır.

İstehsalçı tərəfindən düzəldilməsi mümkün olma­yan zay məhsul üçün texniki nəzarət tşöbəsi mütə­xəs­si­s­ə­lə­rinin iştirakı ilə akt tərtib olunur və həmin aktda bü­tün nöqsanlar əks olunur. Tərtib olunmuş aktda bura­xı­lmış ziyanın xarakteristikası, onun səbəbləri, miqdarı, bu­nunla əlaqədar təqsirkar şəxs, zayın maya dəyəri, itki məbləği və zay kimi qəbul olunmuş məhsul və ya ya­rım­fab­rikatların qəbul olunmasına dair qeydiyyat aparı­l­ma­lıdır.

Akt müəssisənin texniki nəzarət şöbəsinin iş­çi­lə­ri,sex rəisi və onun baş us­tası tərəfindən tərtib olun­maq­la mühasibatlığa təqdim olunur. Mühasi­bat­lıq­da müəy­yən olunmuş zay məhsulun maya dəyəri kalkulyasiya olu­nur. Tərtib olunmuş akt müəssisə rəhbəri tərəfindən təs­diq olunur. Bu əməliyyatdan sonra müəssisə rəhbəri müəyyən olunmuş zərərin təqsirkar şəxslər tərəfindən ödən­mə­si və ya müəssisənin istehsal məsrəfləri hesabına silinməsi haqqında qərar qəbul edir.

Müəyyən olunmuş və sənədləşdirilmiş zay məhsul və yarımfabrikatlar üz­rə mühasibat uçotunda ya­zılışlar aparılır. Bu məqsədlə mühasibat uçotunun he­sablar Planında kalkulyasiya təyinatlı, aktiv hesab sayılan 28 saylı «İs­teh­salatda zay» hesabı müəyyən olunmuşdur. Müəyyən olunmuş zay məhsulların dəyərinə uyğun belə yazılış edilir:

D-t 28 «İstehsalatda zay»

K-t 20 «Əsas istehsalat».

28 «İstehsalatda zay» hesabının debetində daxildə və kənarda aşkar edil­miş zay üzrə (düzəldilməsi mümkün olmayan, yəni tamamilə zay məhsulun də­yə­ri, onun istehsalı üzrə xərclər və s.) həmçinin norma həcmini aşan zəmanətli təmirə çəkilən məsrəflər cəm­lənir.

28 «İstehsalatda zay» hesabının kreditində zay məhsuldan olan itki məb­lə­ğinin azaldılmasına aid edilən məbləğlər, yəni mümkün istifadə qiymətləri üzrə zay edilmiş məhsulun dəyəri, zay üçün günahkar şəxslərdən tutulası məb­ləğlər, malsatanlar tərəfindən göndərilən və istifadəsi nəticəsində zaya verilmiş keyfiyyətsiz mate­ri­al­lar yaxud yarımfabrikatlara görə onlardan tutulası məb­ləğ­lər və həmçinin zaydan itki kimi istehsal üzrə məs­rəf­lərə silinən məbləğlər əks etdirilir.

28 «İstehsalatda zay» hesabının debeti dövriyyəsi ilə kre­dit dövriyyəsi ara­sındakı fərq zaydan əmələ gələn itkini gös­tərir, hesabat ayının sonunda kalkulyasiya mad­dələri üzrə istehsal olunmuş məhsulların maya dəyərinə əlavə olunur və hesab bağlanır. Beləliklə, zaydan əmələ gə­lən ümumi itki məbləği müəyyənləşdirilir və aşağıdakı yazılış aparılır:

D-t 20 «Əsas istehsalat»

23 «Köməkçi istehsalat»

K-t 28 «İstehsalatda zay».

Zaydan əmələ gələn itki məbləğləri o məhsullara aid edilir ki, həmin məh­sul­larda zay müəyyən olun­muş­dur. Zay məhsullar üzrə itkilər bitməmiş isteh­salatın tər­ki­bində saxlanıla bilməz.

Kənar zay nəticəsində əmələ gələn itki məbləğləri üz­rə aidiyyatı müəs­si­sə­lərə iddia verilir və onun ödənilməsi tələb olunur. İddia təmin olunmadıqda zay­la əlaqədar materiallar baxılmaq üçün iqtisadi məhkəməyə (Arbitraj) mü­ra­ciət olunur. Zaydan əmələ gələn itki məb­ləğləri ilə əlaqədar iddia ödəyici və ya iqtisadi məh­kəmə tərəfindən müsbət təminatla qərarlanırsa aşağıdakı yazılış aparılır:

D-t 63 «İddialar üzrə hesablaşmalar»

K-t 26 «Ümumtəsərrüfat xərcləri».

İstehsalatda zay hesabı üzrə analitik uçot müəs­si­sə­nin ayrı-ayrı sexləri, məh­sulların növləri, xərc madd­ə­lə­ri, zayın günahkarları və səbəbləri üzrə aparılır.

4.6. İstehsala məsrəflərinin uçotu və məhsulun maya dəyəri

kalkulyasiyasının metodları

Müəssisələr məsrəflərinin uçotu və məhsulun maya dəyəri kalkulya­siyasının normativ, si­fa­riş, mərhələ və sadə metodlarındanistifadə edirlər.

Uçotun normativ metodu bir qayda olaraq kütləvi və seriyalı məhsullar istehsal edən müxtəlif xa­rak­terli mürəkkəb istehsal strukturuna aid olan isteh­sal sahələrində istifadə olunur. Bu metod üzrə müəs­si­sə­nin ayrı-ayrı sexlərində istehsal olunmuş məhsullara sərf olunmuş normativ və faktiki məsrəflər uçota alınır.

Normativ uçotun vəzifəsi xammal, mate­ri­­al, əmək və maliyyə ehtiyat­la­rı­nın müəssisədə səmərəsiz istifadə olunmasına imkan verməmək, istehsalatda möv­­cud olan daxili imkanların aşkara çıxarılmasına şərait ya­ratmaqdan iba­rət­dir. Onun əsasında məhsul vahidinə dü­şən iş vaxtı, xammal, material və pul vəsaiti məsrəf­lə­ri­nin əsaslandırılmış normaları və bu normalardan kənar­laş­ma­ların müəyyən olunması durur.

İstehsal olunan məh­sul üzrə faktiki sərf olunan məsrəflər müəyyən olun­muş normalarla müqayisə olunur, fərq olunduqda, onun səbəbləri müəyyənləşdirilir.

Normativ metodunun tətbiqinin ən mühüm şərt­lə­rin­dən biri məsrəflərin cid­di qaydada normalaşdırılması və cari normadan asılı olaraq hər bir məmu­lat üçün qa­baqcadan ayın əvvəlinə normativ kalkulyasiyanın tərtib edilməsidir.

Normativ metodun tərbiqi zamanı müəssisələr plan, normativ və hesabat kalkulyasiyalarından istifadə edi­rlər. İstehsal məsrəflərinin normativ metodunun xü­su­­­siy­yətlərindən biri də sərf olnunan məsrəflər üzərində ilkin və cari nəzarətin aparılmasına əsaslı imkanlar ya­ran­masıdır.

Sifariş me­todu fərdi və xırda seriyalı istehsalatda tətbiq edilir.

Belə ki, bu metod binaların və gəmilərin ti­kin­tisində, iri həcmli maşın və avadanlıqların isteh­sa­lın­da tətbiq olunur. Əgər müəyyən sifarişlərin ye­ri­nə ye­ti­ril­məsi uzun vaxt tələb edirsə, belə halda si­fa­riş­lə­rin müəyyən mərhələlər üzrə yerinə yetirilməsi müəyyən­ləş­dirilir. Bu məqsədlə uçotda hər bir sifariş üzrə ana­litik hesab açılır və ona xüsusi şifr təhkim olunur. Sifariş üzrə sərf olunan bü­tün məsrəflər müəyyən olunmuş şifr üzrə uçotda əks olunur. Sifariş ta­ma­milə yerinə yetirilənə qə­dər görülmüş işlər üzrə uçotda əks olunmuş məsrəflər bitməmiş istehsal kimi qiymətləndirilir. Yekun hesabat kalkulyasiyası sifariş tam yerinə yetirildikdən sonra tər­tib olunur. Beləliklə sifariş formasında hə­ya­ta ke­çi­ri­lən hesabat kalkulyasiyası sifariş üzrə bütün işlər ta­ma­mi­lə icra olun­duqdan sonra tərtib olunur.

Sifariş üzrə hazır məhsulların sifarişçiyə təhvil veril­məsi qaimə, akt və digər sənədlərlə rəsmiyyətə salınır.

Məsrəflərin uçotu və maya dəyəri kalkulyasiyasının mərhələ meto­du ilkin xammalın, yarımfabrikatların ardıcıl olaraq bir mər­hələdən başqa mərhələyə ve­rilməsi yolu ilə məhsulun istehsal olunduğu kütləvi istehsal sa­hə­lə­rin­də tətbiq olunur. Bu metod toxuculuq, gön-dəri, kim­ya, qara metallurgiya, tikinti materialları istehsal edən sa­hələrdə geniş istifadə olunur. Belə müəssisələrdə nəinki hazır məhsul, həm də ilkin və aralıq yarımfabrikatlar kalkulyasiya et­mənin obyekti hesab olunur. Mərhələ metodunda məs­rəflərin əksər hissəsi əvvəlcə sexlər yaxud mərhələ üz­rə, sonra isə onların daxilində məhsul növləri üzrə uçota alınıb sistemləşdirilir.

Öz istehsalının yarımfabrikatları həm istehsalın növ­bəti mərhələlərində is­tifadə oluna, həm də məmu­lat və yarımfabrikat kimi kənar müəssisələrə satıla bilər.

İstehsala məsrəflərin uçotunun sadə metoduməhdud çeşiddə məhsul is­tehsal edən və bitməmiş istehsalı ümumiyyətlə olmayan və yaxud az miqdarda olan müəssisələrdə istifadə olunur. Belə sahələrə kömür sənayesi, elektrik stan­siyaları və s. aid edilə bilər. Məsələn, kömür sənayesində istehsal olun­muş bir ton məhsulun istehsal maya dəyərini mü­əy­yən etmək üçün ümumi məsrəflərin məbləği istehsal olun­muş kömürün ancaq şaxtadan kənara çıxarılan miqda­rına böl­ünməklə müəyyən olunur. Belə halda şaxtada qalan kö­mü­rün miqdarı uçota alınmır.

Özünüyoxlama sualları

  1. 1.      Məhsulun maya dəyəri hansı xərclərdən yaranır?
  2. 2.      Xərclərin təsnifatı nə üçün lazımdır?
  3. 3.      Müstəqim və qeyri-müstəqim xərclər məhsulun maya dəyərinə necə daxil edilir?
  4. 4.      Düzəldilməyən zaydan itkilər hara silinir?
  5. 5.      İstehsala məsrəflərin uçotu və məhsulun maya dəyəri kalkulyasiyasının hansı əsas metodları mövcuddur?
Advertisements

Cavab qoy

Lütfən, şərh yazmaq üçün bu üsullardan birini seçərək daxil olun:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma