IV MÖVZU. MÜHASİBAT UÇOTU HESABLARI VƏ İKİLİ YAZILIŞ


 4.1. Mühasibat hesabları haqqında ümumi anlayış

4.2. Mühasibat uçotunda ikitərəfli yazılış üsulu

4.3. Sintetik və analitik uçot hesabları, subhesablar

4.4. Mühasibat uçotu hesablar planı – uçotun təşkili sisteminin əsasıdır

4.5. Mühasibat uçotu hesablarının təsnifatı və onların formalaşması prinsipləri

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

  1. 1.     Xedrinson G.S. Breüa M.F. «Teoriə buxqalterskoqo uçeta», M. 1997

 

4.1. Mühasibat hesabları haqqında ümumi anlayış

İdarə və müəssisələrdə hər gün çoxlu miqdarda tə­sər­rüfat əməliy­yat­la­rı ic­ra olunur və onların nəticəsi ilə əla­qədar olaraq mühasibat balansı tərtib olu­nur. Yuxa­rı­da göstərildiyi kimi müəssisələrin mühasibat balansı ay­lıq, rüblük və illik tərtib olunur.

Balansın köməyi ilə gündəlik olaraq müəssisə əm­la­kı­nın tərkibinin də­yişilməsi, onun öhdəçiliyinin vəziyyəti və bütün vəsaitin formalaş­ma­sı­na dair gündəlik nəzarəti tə­min etmək mümkün deyildir. Buna görə də ca­ri uçotu və nəzarəti təmin etmək üçün mühasibat uçotu he­sab­la­rın­dan is­tifadə edilir.

Mühasibat uçotu nəzəriyyəsi və metodoloji prin­sip­lə­rində mühasibat uçotu hesabları sisteminə xüsusi əhə­miy­yət verilir. Çünki buna əsas­la­na­raq informasiyaların iki­tərəfli əks olunması problemi həll olun­maq­la, onun top­lanması və cəmləndirilməsi üsulu icra olunur. Hesab­lar üzrə yazılışlar ikili yazılış metodu ilə aparılır.

«Mühasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Res­pub­li­kası Qanunun tə­ləb­lərinə uyğun olaraq müəssisələrin mü­hasibat uçotunun Hesablar Pla­nı­nın tətbiqinə və tə­sər­rüfat fəaliyyətindəki eyni mənşəli faktların mü­ha­si­bat uçotu hesablarında əks etdirilməsinə vahid münasibəti müəyyən edir.

Mühasibat uçotu müəssisənin, idarənin, təşkilatın və digər təsərrüfat sub­yekt­lərinin əmlakının, öhdəlik­lə­ri­nin, kapitalının, dövriyyə vəsait­lə­ri­nin və ümu­miyyətlə bütün maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin natural gös­tə­ri­ci­lər əsa­sında, pul ifadəsində, fasiləsiz, başdan-başa, sə­nəd­ləşdirilmiş və mühasibat uço­tu registrlərində qar­şı­lıq­lı əlaqələndirilmiş bütün təsərrüfat əməliy­yatları­nın mü­ha­sibat hesablarında ikili yazılış üsulu ilə yığılması və qaydaya salın­ma­sı sistemini özündə əks etdirir. Müha­si­bat uçotu hesabı təsərrüfat əməliyyatları haqqında məlu­mat­ların və mühasibat uçotunda digər informasiyanın qruplaş­dı­rılması və saxlanması üçün vahid əsasdır.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, mühasibat uçotu­nun hesablar planı­nın ya­radılması, həyata keçirilməsi və tətbiqi dünya ölkələri alimləri, mütəxəs­sis­ləri tərəfindən yüz illərdən artıq dövrdə mühasibat uçotuna inamın və etibarın yaranmasına xüsusi diqqət verilməkdədir. İlk mil­li hesablar planı 1937-ci ildə Almaniyada, 1947-ci ildə Fran­sada qəbul olun­muşdur. Daha sonra dünya ölkə­lə­rin­də 100-dən artıq ölkədə milli he­sablar planı qəbul olu­nmuşdur. 1960-1980-ci illərdə Avropa İqtisadi Bir­li­yi, Vahid Afrika Təşkilatları və Latın Amerikası döv­lət­ləri üzrə millətlərarası ərazi hesablar planı yaradılmışdır.

Mühasibat uçotu hesabları təsərrüfat vəsaitlərinin və onların əmələgəlmə mənbəələrinin hər biri üçün ayrı açı­lır. Hesablarda uçota alınan bütün obyektlər, yəni və­sa­it və onun əmələgəlmə mənbəyi iki cür ya artmağa, ya­xud azalmağa doğru dəyişilə bilər. Xarici görünüşünə gö­rə hesablar ikitərəfli cədvəl formasında tərtib olunur. İlkin olaraq hər bir hesaba obyektin adına görə ad mü­əy­yən olunur. Misal üçün «Əsas vəsaitlər», «Materiallar», «Nizamnamə kapitalı» hesabları və s. adlanır.

Hesabın sxeması aşağıdakı formada müəyyən olun­muşdur:

Debet Hesabın   adı Kredit
   
   
       

Hesabın sol tərəfi debet (qısaldılmış şəkildə d-t), sağ tərəfi isə  kredit (qısaldılmış şəkildə k-t) adlınır. He­sa­bda müəyyən dövrdə əks olunmuş debet və kredit üzrə yazılışların yekunu, son qalıq (saldo) adlanır.

Hesabın ikitərəfli formada tərtib olunması müəssisə əmlakının və on­la­rın əmələ gəlmə mənbəələrini artıran bütün əməliyyat məbləğləri bir tə­rəfdə, azaldan əmə­liy­yat məbləğləri isə əks tərəfdə yazmağa imkan verir.

Mövcud qaydalara görə hesabda əks olunmuş ilk qalıqdan sonra yazılan bütün məbləğlərin yekunu döv­riy­yə adlınar. Beləliklə, hesabın debetində əks olunmuş məb­ləğlərin yekunu onun debet dövriyyəsini, kredit his­sə­sində isə əks olunmuş məbləğlər kredit dövriyyəsi ad­lanır.

Mühasibat hesablarında əks olunmuş bütün təsə­r­rü­fat əməliyyatları gös­tə­­riciləri sənədlər əsasında icra olunur və bütün sənədlərin hüququ əsası olmalıdır.

Müəssisə balansına uyğun olaraq bütün mühasibat uço­tu hesabları aktiv və passiv hesablara ayrılır və bu­nunla əlaqədar olaraq hesablara yazılış iki sxema üzrə ic­ra olunur.

Aktiv və passiv hesablarda debet və kreditin təyi­na­tı da müxtəlif olmaqla aparılan əməliyyat yazılışları bir-birindən fərqlənir.

Aktiv hesablara o hesablar daxildir ki, onlarda mü­ə­s­sisə əmlakının müx­tə­lif formalarının qalığı, tərkibi və hərəkəti əks olunur. Bu qrup hesablara «Əsas vəsaitlər» he­sabı, «Materiallar» hesabı, «Kassa» hesabı, «Qeyri-mad­di ak­tiv­lər» hesabı, «Hesablaşma hesabı» və s. da­xi­l­dir. Aktiv hesablarda qalıq (sal­do) ancaq hesabın de­be­tin­də ola bilər.

Passiv hesablarda isə müəssisə əmlakının forma­laş­ma­sı mənbələrini, onla­rın məbləği, tərkibi, hərəkəti və öh­dəliklərini göstərən mühasibat hesabları aid­dir. Bu he­sablara «Nizamnamə kapitalı», «Qısa müddətli bank kreditləri», «Eh­tiyat kapitalı», «Əməyin ödənməsi üzrə iş­çi heyəti ilə hesablaşmalar» və s. he­sablar daxildir. Pas­siv hesablarda qalıq (saldo) ancaq hesabın kreditində ola bilər. Bir qayda olaraq mühasibat hesablarında he­sa­bat dövrünün əvvəlinə əks olunmuş qalıq S1 işarəsi, he­sa­bat dövrünün sonuna olan qalıq isə S2 işarəsi for­ma­sında göstərilir.

Mühasibat uçotunda aktiv və passiv hesabların ya­zılmış sxemini aşağı­da­kı formada göstərmək olar.

O cümlədən aktiv hesablar üzrə:

Debet Aktiv hesabın adı
Kredit
S1   – əməliyyatın əks olun­ma­sına qədər qalıqTəsərrüfat   əməliyyatları nə­ticəsində qalığın artımı  Təsərrüfat   əməliyyatı nəti­cə­sində qalığın azalması
Hesabın debeti   üzrə döv­riy­yəS2   – hesabat dövrünün so­nu­na qalıq Hesabın krediti üzrə döv­riy­yə
       

 

Beləliklə, mühasibat uçotu aktiv hesabının debit tə­rə­fində hesabat döv­ründə aparılan təsərrüfat əməliyyatı nə­ticəsində əməliyyatın əks olunmasına qədər olan qalıq, təsərrüfat əməliyyatı nəticəsində baş verən dövriyyə və döv­rün sonuna olan qalıq müəyyən olunur.

Hesabın kreditində isə təsərrüfat əməliyyatı nəti­cə­sin­də əmələ gələn azalma əks olunmuş olur.

Nəticə etibarı ilə aktiv hesablarda hesabın debe­tin­də vəsaitin artması, kre­ditində isə vəsaitin azalması əks olunur və həmin hesablarda yalnız de­bet qalığı ola bilər.

Passiv hesablarda əməliyyatların yazılış sxeması isə aşağıdakı for­ma­da aparılır.

 

 

 

 

Debet

Passiv hesabın adı

Kredit

Təsərrüfat   əməliyyatı nəti­cə­sində qalığın azalması S1   – əməliyyatın əks olun­ma­s­ına qədər qalıqTəsərrüfat   əməliyyatı nə­ti­cə­sində qalığın artması
Hesabın debeti üzrə döv­riyyə Hesabın kredit üzrə döv­riy­yə­siS2 – hesabat dövrünün so­nu­na qalıq
       

 

Beləliklə, mühasibat uçotu passiv hesabının kredit tə­rəfində hesabat dövründə aparılan təsərrüfat əmə­liy­yatı nəticəsində əməliyyatın əks olun­masına qədər olan qalıq, təsərrüfat əməliyyatı nəticəsində baş verən döv­riy­yə və dövrün sonuna olan vəsait qalığı əks olunur.

Hesabın debitində isə təsərrüfat əməliyyatı nəticə­sin­də əmələ gələn və­saitin azalması və hesabın debet döv­riyyəsi göstərilir.

Nəticə etibarı ilə passiv hesablarda hesabın debe­tin­də vəsaitin azal­ma­sı, kre­ditində isə artması əks olunur və həmin hesablarda yalnız kredit qalığı ola bilər.

Təsərrüfat əməliyyatlarının aktiv və passiv hesa­b­lar­da əks edilməsi nəticəsində aşağıdakı iki nəticə ola bi­lər:

Birinci halda mühasibat uçotu aktiv hesabının ilk de­bet qalığı məbləğinin üzərinə hesabın debet dövriy­yə­si­ni əlavə etməklə alınan məb­ləğ hesabın kredit döv­riy­yə­si məbləğindən çox olmamalıdır. Belə halda he­sabat döv­rünün sonuna hesabın debet qalığı olur.

İkinci halda aktiv hesabın ilk debet qalığı məb­lə­ği­nin üzərinə debet döv­riy­yəsi məbləğini əlavə etməklə alı­nan məbləğin cəmi hesabın kredit dövriy­yə­sinin cəminə bərabər olur. Belə halda hesabat dövrünün sonuna hesa­bın son qalığı olmur və hesab bağlanır.

Bu əməliyyatın icra olunması passiv hesablarda da hesabat dövrünün sonuna aparılan təsərrüfat əməliy­yat­ları nəticəsində hesablarda iki nəticə müəyyən olunur.

Beləliklə, müəssisə əmlakının əks olunduğu aktiv he­sablarda və əmlakın formalaşdığı passiv hesabların qa­­lıqları hesabat dövrünün sonu­na mühasibat (maliyyə) ba­lansının aktiv və passivində əks olunur.

Mühasibat uçotu hesabları planında aktiv-passiv he­sab­lar da vardır ki, onların təyinatında aktiv və passiv hesabların göstəriciləri olur. Bu hal­da he­sab­da debet və kredit qalığı və ya eyni zamanda debet və həm də kre­dit qalığı ola bilər. Bu he­sablara «Maddi sərvətlərin yenidən qiy­mət­lən­dirilməsi», «Təh­təl­hesab şəxslərlə hesablaşmalar», «Müxtəlif debitor və kre­di­torlarla hesablaşmalar», «Mənfəət və zərər» hesabları və s. aid­dir.

Məsələn, «Müxtəlif debitor və kreditorlarla hesab­laş­malar» hesa­bın­da əməliyyatın aparılması nəticəsində debet qalığı yarandıqda debitor borcunu göstərir və mü­əs­sisə balansının aktivində əks olunur.

Aktiv-passiv hesablarda sadə qaydada qalığı təyin et­mək mümkün deyildir. Ona görə də həmin hesablar üz­rə analitik uçotun aparılması lazımdır. Analitik uçot hər bir debitor və kreditor üzrə hesablaşmanın və­ziy­yə­ti­nə dair (yəni alıcılar və mal satanlar haqqında) ətraflı in­for­ma­si­ya verir və həmin göstəricilər üzrə, yəni bütün alıcı və satıcı təşkilatlar üzrə debitor və kreditorların məb­ləğlərini əks etdirir.

4.2.Mühasibat uçotunda ikitərəfli yazılış üsulu

Müəssisə təsərrüfat-maliyyə fəaliyyəti ilə əlaqədar ola­­raq icra olunan hər bir təsərrüfat əməliyyatı onun iq­ti­sadi məzmunundan asılı olaraq mühasibat uçotunun iki obyektinə təsir etməklə iki hesabda yazılış apa­rıl­ma­sını nəzərdə tutur ki, bu da onun ikili xarakterindən irəli gə­lir. Əgər müəssisə material alır­sa, bu bir tərəfdən alı­n­mış material üçün ödəniş hesabına vəsait azalır, digər tə­rəf­dən ödənmiş vəsaitin azalmasına səbəb olur. Burada alı­nan materialların hansı mənbəədən daxil olması, yəni naqd pul vəsaiti və ya kreditlə alınması, yaxud satıcıya ya­ranan borc hesabına alınması mütləq göstərilməlidir.

Beləliklə, hər bir təsərrüfat əməliyyatı bir-biri ilə qar­şılıqlı əlaqədə olan müxtəlif hesabların debetində və kreditində əks olunur. Təsərrüfat əməliyyat­la­rının mü­ha­sibat uçotu hesablarında bu qaydada qarşılıqlı əks et­di­rilmə üsuluna ikitərəfli yazalış üsulu deyilir.

Göstərilən qaydaya uyğun olaraq müəssisə balan­sın­da da əmlakın yer­ləş­mə­si iki formada əks olunur. Yə­ni mühasibat balansının aktivində əmlakın tərkibi və yerləşməsi, balansın passivində isə əmlakın for­malaşması mənbəələri göstərilir. Ona görə də balansın aktiv və pas­si­vində əks olunmuş maddələrin yekunu bir-birinə bə­ra­bər olur. Bunun nəticəsində hər bir təsərrüfat əməliyyatı balansın iki maddəsinə tə­sir edir ki, bu da balansa dörd əməliyyat nəticəsi ilə balansın tərkibi də­yi­şi­lir. Həmin aparılan təsərrüfat əməliyyatları nəticəsində birinci hal­da ba­lansın aktivində müəssisə əmlakının dəyişilməsinə, ikinci halda balansın passivində həmin əmlakın forma­laş­ması məbləğinin dəyişilməsinə, üçüncü halda eyni vaxtda əmlakın və sonra isə balansın aktiv və pas­si­vin­də onların əmələ gəlmə mənbəələrinin dəyişilməsi ilə yekun­laşır.

Beləliklə, mühasibat uçotunda ikitərəfli yazılış üsu­lu­nun vacibliyi müəs­sisənin mühasibat balansında əmla­kın qruplaşdırılması və yerləşmə­si metodu­nun tələbin­dən irəli gəlir.

İkili yazılış metodunun idarəetmə sistemində bö­yük nəzarət əhəmiy­yəti var­dır. Belə ki, eyni məbləğdə apa­rılan təsərrüfat əməliyyatı bir he­sa­bın de­be­tin­də və digər hesabın kreditində əks olunur. Nəticədə əks olun­muş uçot əmə­liy­yatlarının icrasında buraxılan səhvlər mü­əy­yən olunur və onu icra edən məsul şəxs də aydın­laş­dırılır.

Təsərrüfat əməliyyatlarının mühasibat uçotu hesa­bın­da əks etdiril­mə­­si zamanı həmin əməliyyatın hansı he­sabın debeti və ya kreditində ya­zıl­­masını müəy­yən­ləşdirmək çox vacibdir. Bununla əlaqədar mühasibat uço­tunda yazılış (müxabirləşmə) tərtib olunur. Mü­ha­si­bat yazılışı he­sab­la­rının adları üzrə konkret təsərrüfat əmə­­liyyatlarının məzmununu və məb­ləğini göstərən əmə­liyyatın icra olunması mühasibat hesablarına ya­zı­lış ad­la­nır.

Yazılış iki formada aparılır:

a) Sadə yazılış (müxabirləşmə);

b) Mürəkkəb yazılış.

Təsərrüfat əməliyyatlarının bir hesabın debetində və digər hesabın kredi­tin­də əks olunması sadə yazılış, əmə­liyyatın bir hesabın debetində və bir neçə he­sabın kre­ditində əks olunması mürəkkəb yazılış adlanır. Misal üçün müəs­si­sənin bankdakı hesablaşma hesabından kas­sa­sına 400 min manat pul vəsaiti da­xil olmuşdur. Baş ve­rən əməliyyatla əlaqədar olaraq aşağıdakı yazılış apa­rı­lır:

Debet – «Kassa»

Kredit – «Hesablaşma hesabı»

Göstərilən əməliyyat nəticəsində müəssisənin bank­da­kı hesablaşma he­sabındakı pul vəsaiti 400 min manat azal­mış və kassada pul vəsaiti hə­min məbləğdə artmış­dır. Bu əməliyyat sadə yazılış adlanır.

Mürəkkəb mühasibat uçotu hesabı üzrə yazılışı nə­zər­dən keçirək. Müəs­sisə kassasından işçilərə əmək haq­qı ödənişi üçün 50 min manat və təhtəlhesab şəxslərə 30 min manat nağd pul ödəmişdir. Həmin əməliyyat nəti­cə­sində müəs­sisə kassasındakı pul vəsaiti 80 min manat azalmışdır. Həmin əməliyyat nəticə­sin­də əmək haqqının ödənməsi üzrə işçi heyətinə olan borc 50 min manat azal­mış, təhtəlhesab şəxslərin müəssisəyə olan borcu isə 30 min manat artmışdır.

Həmin əməliyyatla əlaqədar olaraq kassadan bura­xı­lan 80 min manat pul məbləği aktiv hesab olan «Kas­sa» hesabının kreditinə və 50 min manat «Əmək ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesablaşmalar» passiv hesabın kre­di­tinə, 30 min manat isə təhtəlhesab şəxslərlə hesab­laş­ma­lar aktiv hesabının debitində əks olunur. Burada nəzərə almaq lazımdır ki, «Kassa» hesabı aktiv hesabdır və hə­min hesabda azalma onun kreditində əks olunur, «Əmək ödənişi üzrə işçi he­yə­ti ilə hesablaşmalar» hesabı passiv he­sabdır və həmin hesaba daxil olan məb­ləğlər onun kre­ditində əks olunur, «Təhtəlhesab şəxslərlə hesab­laş­ma­lar» he­sa­bı aktiv hesab olduğu üçün ona daxil olan və­sait hesabın debetində əks olunur.

Beləliklə, göstərilən əməliyyat iki hesabın debetinə və bir hesabın kre­di­tində əks etdirilir. Bu misalda göstərilən yazılış mürəkkəb yazılış ad­la­nır.

Hesabat dövründə müəssisədə aparılan təsərrüfat əmə­liyyatlarının mü­ha­sibat uçotu hesablarında əks olun­­ması əsasında dövriyyə cədvəli tər­tib olunur. Döv­riyyə cədvəli mühasibat uçotu hesabları əsasında uçot in­formasiyalarının tərtib olunmasına imkan verir. Hər he­sabat ayının sonunda hesablarda əks olunan gös­tə­ri­ci­lər əsasında hesabların debet və kredit üzrə yekun qa­lıq­la­rı müəyyən olunur.

Sintetik uçot hesabları əsasında tərtib olunan döv­riy­yə cədvəlinin müəs­sisə əmlakının ümumi vəziyyəti, onun tərkibi və formalaşmasına da­ir infor­ma­si­yanın əldə olunmasında xüsusi əhəmiyyəti vardır. Sintetik uçot he­sab­ları üzrə əmlakın qalığı üzrə tərtib olunmuş dövriyyə cədvəli müəs­sisə mühasibat (maliyyə) balansının və he­sab­atının tərtibində is­ti­fa­də olunur.

4.3. Sintetik və analitik uçot hesabları və onların xarakteristikası

Bütün müəssisə və şirkətlərdə mühasibat uçotu in­for­masiyalarından is­tifadə edənlər müxtəlif əmlak növ­ləri göstəricilərinə, onların for­ma­laş­ma­sı mənbəələrinə və həm də ayrı-ayrı təsərrüfat proseslərinə dair mə­lu­mat­ları əldə etməlidirlər. Həmin informasiyaların istifadə olun­ması xa­rakterindən asılı olaraq, onlar cəmləşmiş şə­kildə müəyyən ölçü vahidləri üzrə tərtib olunurlar. Müx­təlif informasiyalardan istifadə edənlər onların tərtib olunması formasına qarşı müxtəlif tələblər irəli sürürlər.

Məsələn, hər bir firma rəhbərini ümumiyyətlə isteh­sal ehtiyatlarının təmin olunması vəziyyəti, sex rəisini is­teh­sal ehtiyatlarının çeşidi infor­ma­si­yaları da­ha çox ma­raqlandırır. Bu göstəricilərdən sexin istehsal proq­ra­mı­nın yerinə yeti­ril­məsi, müəyyən olunmuş çeşidlər üzrə ha­zır məhsul buraxılışı, avadan­lıq­ların istehsal gü­cün­dən istifadə, fəhlə qüvvəsindən istifadə olunması və s. ası­lıdır. Bütün bunlara uyğun olaraq mühasibat uço­tun­da tələb olunan göstə­ri­ci­lərin əldə olunması üçün sin­te­tik və analitik hesablardan istifadə olunur. Buna uyğun olaraq bütün iqtisadi subyektlərdə sintetik və analitik uçot aparılır. Belə uçotun təşkili və aparılması sistemi mü­hasibat uçotunun əsasını müəyyən edir.

Bu əsasda da mühasibat uçotu hesabları müəssisə ba­lansı maddə­lə­ri­nə uyğun olaraq sintetik və analitik he­sablara bölünür.

Mühasibat uçotunun sintetik hesablarında müəs­si­sə əmlakının iq­ti­sa­di qrupları göstəriciləri, onların for­ma­laşdırılması mənbəələri  və bütün tə­­sərrü­fat əməliy­yat­ları pul ifadəsində, cəmləşmiş formada əks olunur. Be­­lə hesablara «Əsas vəsaitlər», «Materiallar», «Əməyin ödənişi üzrə iş­çi heyəti ilə hesablaş­ma­lar», «Hesablaşma hesabı», «Kassa» hesabı və s. daxildir.

Lakin iqtisadi subyektin istehsal və təsərrüfat-ma­liyyə fəaliyyətinin idarə olunması, bazar iqtisadiyyatı şə­ra­itində onun yerini qiymət­lən­dir­mək, ayrı-ayrı təsər­rü­fat əlaqələri olan müəssisələrlə hesablaşma və­ziy­yətinə nə­zarət etmək üçün ümumi göstəricilər kifayətli deyildir və bunun üçün hər bir satıcı təşki­la­tın verdiyi ma­te­ri­al­la­ra dair ətraflı məlumat olmalı, hər bir alıcıya satılan məh­su­lun həcmi, çeşidi, istehsal olunmuş məhsulun çe­şi­di, müəssisədə işləyən bü­tün işçilərin göstəriciləri və s. haq­qında göstəricilərin olması vacibdir. Ona gö­rə də sin­te­tik hesabların iqtisadi göstəricilərini genişləndirmək məq­sədilə, hesa­bın geniş mənada məbləğ və natural öl­çü­də uçotunun aparıldığı analitik he­sab­ların açılması va­cibdir. Analitik hesablarda aparılan uçota analitik uçot adlanır.

Beləliklə mühasibat uçotunda sintetik hesab əmla­kın, kapitalın, maliyyə nəticələrinin və s. müəyyən edil­miş növü üzrə təyin edilmiş əla­mət­­lərinə görə ümumi­ləş­dirilmiş məlumatların qruplaşdırılmasına xidmət edir. Analitik hesab isə sintetik hesabın daxilindəki şəxsi, ma­te­rial və başqa hesablardakı məlumatları daha təfsilatı ilə qruplaşdırır.

Subhesablar qruplaşdırılmış analitik uçot məlu­mat­­larını özündə əks et­dirməklə sintetik hesabın bir his­səsidir. Azərbaycan Respublikasında he­sablar planında nə­zərdə tutulmuş subhesablardan təhlilin, nəzarətin və he­­sabatın tələblərindən asılı olaraq istifadə edilir. Mü­əs­sisələr həmin sub­he­sablardan bəzilərinin məzmununu də­qiqləşdirə, onları çıxara, bir­ləş­di­rə, eləcə də əlavə sub­hesablar daxil edə bilərlər. Subhesablar hesabatların tər­tib olunmasında və müəssisə təsərrüfat-maliyyə fəaliy­yə­ti­nin təhlilində, mövcud olan informasiya sisteminə əla­və­lər şəklində istifadə olunaraq sintetik hesabların daha ətraflı şərh olunmasına imkanı genişləndirir.

Bütün mühasibat uçotu hesablarına subhesablar açıl­masına ehtiyac yoxdur. Subhesablar o hesablara açı­lır ki, həmin hesabların uçota aldığı obyektlərin əhatəsi daha genişdir. Ümumiyyətlə subhesablar ayrı-ayrı mü­ha­sibat uçotu hesablarının daha ətraflı izahı məqsədilə açılır. Məsələn, «Materiallar» hesabına 8 subhesab açıl­mışıdır ki, bunlar aşağıdakılardır:

– xammal və materiallar;

-satın alınmış yarımfabrikatlar və komplektləşdirici məmulatlar;

– yanacaq;

– tara və tara materialları;

– ehtiyat hissələri;

– sair materiallar;

– emal üçün kənara verilmiş materiallar;

– tikinti materialları.

Sub və analitik hesablar bir-birilə sıxı şəkildə əlaqə­dar­dır. Analitik hesab­lar üzrə yazılışların ümumi ye­ku­nu onun aid olduğu sintetik və sub­he­sablar­dakı yazılış­ların yekununa bərabər olmalıdır. Eyni zamanda sintetik hesabın ilk və son qalıqları onun tərkibinə daxil olan ana­litik hesabların qalıqlarının ümu­mi məbləğinə bəra­bər olmalıdır. Belə bə­ra­bər­liyin olması sintetik və ana­li­tik hesablarda əks olunmuş uçotun düzgünlüyünü mü­əy­yən etməyə imkan verir.

Azərbaycan Respublikasında vahid mühasibat uço­tu və hesabatı sis­te­mi yaratmaq, onu daim inkişaf et­di­rmək, təkmilləşdirmək və bu işlərə nə­zarət etmək mü­va­fiq orqanların iştirakı ilə Azərbaycan Respublikası Ma­liyyə Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilir.

Azərbaycan Respublikası Milli Bankı, Dövlət Sta­tis­tika Komitəsi, Nazirlər Kabineti yanında Dövlət Sı­ğor­­ta Nəzarəti, Respublika Vergi Nazirliyi və Azər­bay­can Respublikası qanunvericiliyinə müvafiq surətdə di­gər orqanlar Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyi ilə razılaş­maq­la bankların, sığorta təşkilatlarının və bu kimi başqa dövlət orqan­la­rı­nın, həmçinin spesifik funk­si­yaları yerinə yetirən digər təsərrüfat sub­yekt­lərinin mühasibat uçotu və hesabatlarını tənzimləyirlər.

4.4. Mühasibat uçotu hesabları planı – uçotun təşkili sisteminin əsasıdır

İqtisadi subyektlərdə əmlakın daxil olması, istifadə olun­ma­sı və on­la­rın əmə­ləgəlmə mənbəələri ilə əlaqədar ola­raq müxtəlif təsərrüfat əməliy­yat­­­ları baş ve­rir ki, bu da çox­lu miqdarda mühasibat uçotu hesablarının is­­­­tifadə olun­­masını tələb edir. Mühasibat hesablarında əks olunmuş in­for­­masiyalar hər bir firmanın idarəetmə apa­ra­­tını müəyyən qərarların qə­bul olunmasında təmin et­mək­lə yanaşı, kənar istifadəçilərin tələblərini də ödə­mə­li­dir. Mühasibat uçotu­nun metodoloji prinsiplərinin tən­zim­lənməsi «Müha­­sibat uçotu haqqında» Azər­baycan Res­publikasının 24 mart 1995-ci il Qanunu ilə Azər­bay­can Res­pub­likası Maliyyə Nazirliyinə həvalə olun­­muş­dur. Respublikada mühasibat uçotu sahəsində bütün ye­ni nor­ma­tiv sənədlərin, onların forma və rekvizit­lə­ri­nin yaradılması və ya sənələşdirmə Azərbaycan Respublikası Ma­liy­yə Nazir­li­yinin razılığı olmadan hə­­yata keçirilə bil­məz.

Mühasibat uçotu hesabatlarının, hesablar planının dövlət tərəfindən tən­zim­lənməsinin məqsədi Azərbaycan Respublikasında beynəlxalq aləm­­də qəbul edilmiş prin­sip­lərə və mühasibat uçotu standartlarına ca­vab verə bi­lən vahid mühasibat uçotu sisteminin formalaş­masın­dan, bu sa­­hədə onun müvafiq hüquqi və metodiki baza ilə, uçot və hesabat for­ma­­ları ilə təmin etməkdən iba­rət­dir.

Göstərilən tələblərin yerinə yetirilməsi mühasibat uço­tu hesablar pla­nı­­nın icra olunması ilə həyata keçi­ri­lir.

Mühasibat uçotunun hesablar planı uçot hesa­b­la­rı­nın tək­mil­ləş­di­ril­mə­si siyahısı olmaqla, bütün idarə və mü­əs­sisələrin mülkiyyət və təşkilati-hüquqi formasından asılı olmayaraq istifadə etmələri labüddür.

Mühasibat uçotunun hesablar planı mühasibat uço­­­tunun müəyyən edil­miş əlamətləri üzrə sintetik və sub­­hesabların məcmusudur. Hazırda respub­li­ka­mızda mü­­əssisələrdə mühasibat uçotunun hesablar planı Azər­baycan Res­publikası Maliyyə Nazirliyinin 20 sentyabr 1995-ci il ta­rix­li İ-94 saylı əmri ilə təsdiq olunmuş və 1 yanvar 1996-cı il tarixdən qüv­və­dədir. Göstərilən hesab­lar planına uyğun olaraq onun tətbiqinə dair təlimat da qəbul olunmuşdur.

Mühasibat uçotunun hesablar planında hesablar on­ların iqtisadi tə­yi­natına görə bölmələr üzrə qrup­laş­dı­rı­lmışdır. Mühasibat uçotu he­sab­la­rı­nın bölmələr üzrə təs­viri hesablar planında nəzərdə tutulmuş ardıcıllıqla verilir.

Hesablar planının təsdiqinə dair təlimatda hər bir sin­tetik hesab şərh edildikdən sonra digər sintetik hesab­lar­la müxabirləşməsinin nümunəvi sxemi verilmişdir. Nü­munəvi sxemdə müxabirləşməsi nəzərdə tutulmayan təsərrüfat fəaliyyəti faktları baş verərsə, müəssisələr mü­ha­sibat uçotunun aparılmasını göstərilən təlimatla mü­əy­yən edilmiş əsas metodiki prinsip­lə­rinə riayət etməklə müxabirləşməyə əlavələr edə bilərlər.

Hesablar planı 9 bölmədən ibarət olub 76 adlı sin­te­tik hesabı bir­ləş­di­rir. Bunlardan başqa hesablar pla­nı­na əlavə olunmuş 11 adda balans­ar­xa­sı hesablar vardır.

Hesablar planından istifadəni asanlaşdırmaq üçün hər bir hesaba şifrə verilir. Mühasibat uçotu yazılışları za­manı hesabın adı əvəzinə onun şifrəsi göstərilir.

Mühasibat uçotu hesabları aşağıdakı bölmələr üzrə for­ma­laş­dırıl­mış­dır:

Bölmə I. Əsas vəsaitlər və digər uzunmüddətli qo­yu­luşlar

Bölmə II. İstehsal ehtiyatları

Bölmə III. İstehsal məsrəfləri

Bölmə IV. Hazır məhsul, mallar və satış

Bölmə V. Pul vəsaitləri

Bölmə VI. Hesablaşmalar

Bölmə VII. Maliyyə nəticələri və mənfəətin istifa­­də­si

Bölmə VIII. Kapitallar (fondlar) və ehtiyatlar

Bölmə IX. Kreditlər və maliyyələşmələr

Balansarxası hesablar.

Azərbaycanda müəssisələrin mühasibat uçotunun Hesablar Planı aşağıdakı qaydada müəyyən olun­muş­dur (bax səhifə 52).



Sintetik hesabların adı, N-si və   balansda yeri

Subhesabların adı və N-si

1

2

I B Ö L M Ə

ƏSAS VƏSAİTLƏR VƏ DİGƏR   UZUNMÜDDƏTLİ QOYULUŞLAR

Əsas   vəsaitlər 01A Əsas   vəsaitlərin növləri üzrə
Əsas   vəsaitlərin köhnəl­mə­­­si 02P 1.Xüsusi   əsas vəsaitlərin köh­nəl­məsi
    2.Uzunmüddətli   icarəyə götü­rül­müş əsas və­sait­­lə­rin köh­nəl­məsi
Uzunmüddətli   icarəyə gö­­­tü­rül­müş əsas vəsait­lər 03A  
Qeyri-maddi   aktivlər 04A Qeyri-maddi   aktivlərin növləri
Qeyri-maddi   aktivlərin köh­­­­­­nəl­mə­si 05P  
Uzunmüddətli   maliyyə qo­­­yu­luş­la­rı 06A 1.   Pay və səhmlər
    2.   İstiqrazlar
    3.   Verilmiş borclar
Quraşdırılası   avadan­lıq­lar 07A 1.   Öz ölkəsinin istehsalı olan qu­raş­­dırılası ava­­­dan­­lıqlar
    2.Xaricdən   daxil olan quraş­dı­rıl­ası ava­dan­lıq­lar
Kapital   qoyuluşları 08A 1.Torpaq   sahələrinin əl­də edil­mə­si
    2.   Təbiətdən istifadə ob­yekt­lə­ri­nin əldə edil­mə­si
    3.   Əsas vəsait obyektlə­ri­nin inşa­sı
    4.Ayrı-ayrı   əsas vəsait ob­yekt­lə­ri­nin əldə edil­mə­si
    5.Əsas   vəsaitin dəyərini artır­ma­yan məs­rəflər
    6.Qeyri-maddi   aktivlərin əldə edi­lməsi
    7.Cavan   heyvanların əsas sü­rü­yə keçirilməsi
    8.Yaşlı   heyvanların əldə edil­mə­si
    9.   Əvəzsiz alınmış hey­van­ların gə­tirilməsi
Daxil   olası icarə öh­də­lik­­lə­ri 09A  

II B Ö L M Ə

İSTEHSAL EHTİYATLARI

Materiallar  10A 1.Xammal   və materiallar
    2.Satın   alınmış yarım­fab­­rikatla və kom­plekt­­­ləş­dirici məmu­lat­lar, kons­truksiyalar   və his­sələr
    3.Yanacaq
    4.Tara   və tara material­la­rı

1

2

    5.Ehtiyat   hissələri
    6.Sair   materiallar
    7.Emal üçün kənara ve­ril­miş ma­te­riallar
    8.Tikinti   materialları
Böyüdülməkdə və kö­kəl­­­­­dil­mək­də   olan hey­van­­lar 11A  
Azqiymətli   və tezköh­nə­lən əşyalar 12A 1.Ehtiyatda   olan azqiy­mət­li və tez­köhnələn əş­­ya­lar
    2.İstismarda   olan azqiy­mət­li və tezköhnələn əş­­ya­lar
    3.Müvəqqəti   (titulsuz) ti­kin­tilər
Azqiymətli və tezköh­nə­lən əş­ya­la­rın   köhnəlməsi 13P  
Maddi   sərvətlərin yeni­dən qiy­mət­lən­dirilməsi 14A-P  
Materialların tədarükü və əl­də   edilməsi 15A  
Materialların   dəyərindən kə­­nar­laş­malar 16A-P  
Alınmış   sərvətlər üzrə ƏDV 19A 1.Kapital   qoyuluşları za­ma­nı ƏDV
    2.Alınmış   qeyri-maddi ak­­tivlər üzrə ƏDV
    3.Alınmış material ehti­yat­­ları üzrə   ƏDV
    4.Alınmış azqiymətli və tez­­köh­nələn   əşyalar üzrə ƏDV 

III B Ö L M Ə

İSTEHSAL MƏSRƏFLƏRİ

Əsas   istehsalat 20A   
Öz   istehsalının ya­rım­fab­­­ri­kat­ları 21A  
Köməkçi   istehsalat 23A  
Ümumiistehsalat   xərc­ləri 25A  
Ümumtəsərrüfat   xərc­­ləri 26A  
İstehsalatda   zay 28A  
Xidmətedici   istehsalat və təsər­rü­fat­lar 29A  
Qeyri-əsaslı   işlər 30A 1.Müvəqqəti   (titullu) ti­kin­tilərin in­şaası
    2.Müvəqqəti   (titulsuz) ti­­kin­ti­lə­rin inşaası
    3.Sair   qeyri-əsaslı işlər
Gələcək   dövrlərin xərc­lə­ri 31A  
Bitməmiş işlər üzrə yeri­nə yetiril­miş   mərhələlər 36 İşlərin   növləri üzrə
Məhsul   buraxılışı (iş, xid­­­mət)  37A  

IV B Ö L M Ə

HAZIR MƏHSUL, MALLAR VƏ SATIŞI

Hazır   məhsul 40A  
Mallar 41A 1.   Anbarda olan mallar
    2.Pərakəndə   ticarətdə olan mal­lar

1

2

    3.   Dolu və boş taralar
    4.   Satın alınan məmu­lat­lar
    5.   Kirayə əşyaları
Ticarət   əlavəsi (güzəşti) 42A 1.   Ticarət əlavəsi (gü­zəş­ti)
    2.Nəqliyyat   xərclərini ödə­­mək üçün malsa­tan­la­rın güzəştləri
Kommersiya   xərcləri 43A  
Tədavül   xərcləri 44A  
Yüklənmiş   mallar 45A  
Məhsul   (iş, xidmət) satı­şı 46A-P  
Əsas vəsaitlərin satışı və sa­­ir xaric­ol­malar 47A-P  
Sair   aktivlərin satışı 48A-P  

V    B Ö L M Ə

PUL VƏSAİTLƏRİ

Kassa 50A  
Hesablaşma   hesabı 51A  
Valyuta   hesabı 52A 1.Ölkənin   daxili valyuta he­sabları
    2.   Xaricdəki valyuta he­sab­ları
    3.   Məzənnə fərqləri
Banklarda   olan xüsusi he­­sab­lar 55A 1.   Akkreditivlər
    2.   Çek kitabçaları
Pul   sənədləri 56A  
Yolda   olan köçürmələr 57A  
Qısa   müddətli maliyyə qo­­­yu­­luş­ları 58A 1.İstiqrazlar   və digər qiy­mətli kağızlar
    2.   Depozitlər
    3.   Verilmiş borclar

VI      B Ö L M Ə

HESABLAŞMALAR

Malsatan   və podrat­çı­lar­la he­sab­laş­­malar  60P  
Verilmiş   avanslar üzrə he­­­sab­laş­ma­lar 61P   

 

Alı­cılar   və sifarişçilərlə he­­sab­­laş­ma­lar 62A-P 1.İnkasso   qaydasında he­­­sab­laş­malar 
    2.Planlı   ödəmələr üzrə he­­sab­laş­malar
    3.Alınmış   veksellər
İddialar   üzrə he­sab­laş­ma­­­lar 63   P  
Alınmış   avanslar üzrə he­­­­sab­laş­ma­lar 64P  
Əmlak və şəxsi sığorta üz­rə he­sab­laş­malar 65A-P  
Büdcədənkənar   ödənişlər üzrə he­sab­laşmalar 67P Ödənişlərin   növləri üzrə
Büdcə   ilə hesablaşmalar 68P Ödənişlərin   növləri üzrə

1

2

Sosial sığorta və təminat üz­rə he­sab­laşmalar 69P 1.Sosial   sığorta üzrə he­sab­laş­ma­lar
    2.Peniya   təminatı üzrə he­sab­laş­ma­lar və baş­qa­la­rı
Əməyin   ödənişi üzrə işçi hey­əti ilə hesablaşmalar 70P  
Təhtəlhesab   şəxslərlə he­sab­laş­malar 71A-P  
Sair əməliyyatlar üzrə iş­çi hey­əti   ilə hesablaş­ma­lar 73A-P 1. Kreditə satılmış mal­la­ra görə he­sab­laş­ma­lar
    2.   Verilmiş borclar üzrə he­sablaşmalar
    3.   Maddi zərərin ödən­mə­sinə görə he­sab­laş­ma­lar
Təsisçilərlə   hesablaşma­lar 75A-P 1.Nizamnamə kapitalına qoyu­luş­lar   üzrə he­sablaş­ma­­lar
    2.   Gəlirin ödənilməsi üz­rə hesab­laşmalar
Müxtəlif debitor və kre­di­­tor­larla   he­sablaşmalar 76A-P  
Törəmə   müəssisələrlə he­sab­laş­ma­lar 78A-P  
Təsərrüfatdaxili   hesab­laş­ma­lar 79A-P 1.   Ayrılmış əmlak üzrə
    2.   Cari əməliyyatlar üzrə

VII    B Ö L M Ə

MALİYYƏ NƏTİCƏLƏRİ VƏ MƏNFƏƏTİN   İSTİFADƏSİ

Mənfəət   və zərər 80A-P  
Mənfəətin   istifadəsi 81A 1.Mənfəətdən   büdcəyə ödə­­mələr
    2.Mənfəətin   başqa məq­sə­də istifadəsi
Qiymətləndiriləcək   ehti­yat­lar 82P 1.   Şübhəli borclar üzrə eh­tiyat
    2.Qiymətdən   düşən qiy­mət­li ka­ğız­lara qo­yu­luş­lar üzrə ehti­yat­lar
Gələcək   dövrlərin gəlir­lə­ri 83P 1.Gələcək   dövrlərin he­sa­bına alın­mış gəlirlər
    2.   Keçmiş illərə müəyyən edilmiş əskik­gəl­mə­lər və it­kilər üzrə da­xil olan   borc
    3.   Əskik gələn sərvətlərin ba­lans də­yəri ilə gü­­nah­­kar şəxslərdən tutulası   məbləğ ara­sın­da­kı fərq
    4.   Məzənnə fərqi
Sərvətlərin əskik gəlməsi və xa­pab­ol­ma­sından   itki­lər 84A  

VIII     B Ö L M Ə

KAPİTALLAR (FONDLAR) VƏ EHTİYATLAR

Nizamnamə   kapitalı 85P  
Ehtiyat   kapitalı 86P  
Əlavə   kapital 87P 1.Yenidənqiymətləndirmə   nəti­cə­sin­də əmla­kın dəyə­ri­­nin art­ması
    2.   Emissiya gəliri
    3.   Əvəzsiz olaraq alınmış sər­vət
Bölüşdürülməmiş   mən­fə­ət (ödənil­mə­miş zərər) 88A-P 1.   Hesabat ilinin bölüş­dü­rül­məmiş mənfəəti

1

2

    2.   Keçmiş illərin bölüş­dü­rül­məmiş mənfəəti
    3.   Yığım fondu
    4.   Sosial sferaların fondu
    5.   İstehlak fondu
Qarşıdakı xərclər və ödə­­mə­lər üçün   ehtiyatlar 89P Ehtiyatların   növləri üzrə

IX    B Ö L M Ə

KREDİTLƏR VƏ MALİYYƏLƏŞMƏLƏR

Qısamüddətli   bank kre­dit­lə­ri  90P Kreditlərin   növləri üzrə
Uzunmüddətli   bank kre­dit­­ləri 92P Kreditlərin   növləri üzrə
İşçilər   üçün bank kredit­ləri 93P Kreditlərin   növləri üzrə
Qısamüddətli   borclar 94P  
Uzunmüddətli   borclar 95P  
Məqsədli   maliyyələş­mə­lər və da­xil­olmalar 96P  

BALANSARXASI HESABLAR

İcarəyə   götürülmüş əsas və­­saitlər 001  
Məsuliyyətli mühafizəyə qə­bul edil­miş   mal-mate­rial qiy­mətləri 002  
Emala   qəbul edilmiş ma­te­rial­lar 003  
Komissiyaya   qəbul edilmiş mal­lar 004  
Quraşdırılmağa   qəbul edil­miş ava­dan­lıqlar 005  
Ciddi   hesabat blankları 006  
Zərərə silinmiş ümidsiz de­­bi­tor borc­ları 007  
Alınmış ödənişlərin və öh­də­lik­lə­rin   təminatı 008  
Verilmiş ödənişlərin və öh­də­lik­lə­rin   təminatı 009  
Mənzil   fondunun köh­nəl­­mə­si 014  
Zahirən abadlıq obyekt­lə­ri və di­gər   bu kimi ob­yekt­­lə­rin köhnəl­məsi 015  
         

 

4.5. Mühasibat uçotu hesablarının təsnifatı və onların formalaşması prinsipi

Mühasibat uçotu hesabları müəssisə və şirkətlərin in­formasiya sis­te­mi­nin əsasını təşkil edir. Gündəlik apa­rı­lan təsərrüfat əməliyyatları və on­ların uço­tu­nun düz­gün təşkil olunmasını təmin etmək üçün mühasibat uço­tu hesablarının müəyyən qaydada təsnifləşdirilməsini tə­ləb edir. He­sab­lar müəyyən infor­ma­si­ya vəzifəsini yerinə ye­tir­diyi ilə əlaqədar olaraq təsnifləşdirmə əməliyyatı mü­əy­­yən qaydada tərtib olunmalıdır. Həmin qaydalar hər bir mühasibat uçotu hesabının əks olunması sis­te­mində informasiyaların hazırlanmasında öz yerini tut­ma­lıdır.

Hazırki şəraitdə bazar iqtisadiyyatına keçid və uçot sistemində yeni ob­yekt­lərin yaranmasını vacib şərtə çe­virmişdir. Buna görə də mühasibat uçotu hesablarının təs­nifatında bu qrup obyektlərin iştirakı ilə əmlakın və on­ların əmələgəlmə mənbəələrinin hesablar sistemində qruplaş­dırıl­ma­sı nəzərə alınmalıdır.

Beləliklə, müasir mühasibat uçotu hesablarının nə­zə­riyyəsi sis­te­min­də uçot hesabları iki qrupa bölünür:

a) İqtisadi məzmununa görə;

b) Təyinatına və quruluşuna görə.

Hesabların iqtisadi məzmununa görə təsnifatı ölkə tə­sərrüfatının müx­təlif sahələrində istifadə ediləcək he­sabların siyahısını qabaqcadan ha­zırlanmasına şərait ya­ra­dır.

Mühasibat uçotu hesablarının iqtisadi məzmununa görə təsnifatı on­la­rın beş qrup üzrə bölüşdürülməsini nə­zərdə tutur.

Birinci qrup hesablar aparılan təsərrüfat əməliy­yat­ları üzrə infor­ma­si­ya­ların cəmləşdirilməsi, müəssisə və­sa­i­tinin əmlakı üzərində nəzarətin tə­min olun­ması və on­la­rın formalaşması mənbəələrinin müəy­yən­ləşdirən he­sab­lar təş­kil edir. Bu qrup hesablara əsas vəsaitlərin uçotu, material eh­tiyatları, hazır məh­sullar, hesablaşma hesabı, valyuta hesabı, de­bi­tor­lar, kreditorlar, satıcı­lar­la hesab­laşmalar və s. aiddir.

Göstərilən hesab qrupundakı hesablar müəssisənin əm­lakının tərkibi, yer­ləşməsi və onların əmələ gəlməsi mənbəələrini göstərir. Bu hesabların qa­lıqlarında əks olun­­muş göstəricilər bilavasitə müəssisə balansında əks olu­nur.

İkinci qrup mühasibat uçotu hesablarına vəsait­lə­ri­nin qiymət­lən­di­ril­mə­si ilə əlaqədar hesablar daxildir, yə­ni tənzimləyici hesablar adlanır. Ümumiyyətlə bu hesa­b­lar tənzimləyici hesablar sayılmasına baxmayaraq on­la­rın sərbəst analitik əhəmiyyətləri vardır.

Əgər balans hesabı üzrə vəsaitin qiymətinin artı­rıl­ması aparılırsa on­da və­sa­itin qiymətini tənzimləyən he­sab, əsas hesabı tənzimləyən əlavə ni­zam­layıcı he­sab ad­lanır və onun məbləği əsas hesabdakı qalıq məbləğinin üzərinə əlavə edi­lir. Bu hesaba «Materialların tədarükü və əldə edilməsi» hesabını misal gös­tər­mək olar. Bu əmə­liy­yatda əgər vəsaitin qiyməti və onun məbləği azalırsa onda tənzimləyici hesab tənzimləyici hesab kimi çıxış edir və onun qalığının məbləği əsas nizamlaşdırıcı he­sa­bın qalığının məbləğindən çıxılmalıdır.

Bu kimi hesablar aktiv və passiv hesabların tən­zim­lən­məsi üçün is­ti­fa­də olunur. Buna uyğun olaraq bu he­sablar kontraktiv və kontrapassiv he­sablara ay­rılır. Kont­raktiv hesablar aktiv hesabların tənzimlənməsində is­tifadə olunur. Belə hesablara «Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi», «Qeyri-mad­di aktivlərin köhnəlməsi», «Az­qiymətli və tez­köh­nə­l­ən əşyaların köh­nəl­məsi» hesabları aiddir. Məsələn, «Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi» hesabı, ak­tiv hesab olan «Əsas və­sa­it­lər» hesabında uçota alınan vəsaitlərin qiy­mə­tini nizamlayır. Yəni «Əsas vəsaitlər» hesabının debet qa­lı­ğı­nın məb­lə­ğin­dən «Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi» hesabının kreditində əks olun­muş məb­ləği çıxdıqda əsas vəsaitin qiyməti tənzimləşdirilir və onun qalıq dəyəri müəyyən edi­lir. Onu da nəzərə almaq lazı­m­dır ki, «Əsas vəsaitin köhnəlməsi» hesabı sərbəst əhə­­miyyətə ma­likdir. Bu hesab müəssisəyə məxsus olan və onun tərə­fin­dən icarə olun­muş əsas vəsaitlərin köhnəl­mə­si haqda in­for­ma­si­­ya­la­rın ümumiləşdirilməsi üçün də nəzərdə tutul­muş­dur.

Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi mövcud olan qanun­çu­luqda nəzərdə tu­tul­muş amortizasiya normalarına mü­va­fiq olaraq aylar üzrə hesabla­nır. «Əsas vəsait­lə­rin köh­nəl­məsi» hesabında toplanmış informasiya, müəs­si­sə­nin əsas vəsa­iti­nin köhnəlmiş hissəsinin müəyyən edilməsinə şərait yaradır.

Digər misal. «Qeyri-maddi aktivlərin köhnəlməsi» he­sabı qeyri-maddi ak­tiv­lərin ilkin qiymətləndirilməsini tən­zimləyir ki, bu da «Qeyri-maddi aktivlər» hesabında əks olunur. Lakin həmin hesab müəssisə əmlakı sayılan qeyri-maddi aktivlərin köhnəlməsinə aid olan infor­masi­ya­ları cəmləşdirmək rolunu yerinə yetirir. Qeyri-maddi ak­tivlərin köhnəl­mə­si həcmi müəyyən olunmuş nor­ma­lar üzrə onların ilkin dəyəri və fay­da­lı istifadə vaxtı nə­zə­rə alınmaqla aylar üzrə müəyyən olunur.

Üçüncü qrup hesablara o hesablar daxildir ki, onlar əmə­liyyat he­sab­la­rı ola­raq müəssisə təsərrüfat pro­ses­lərini əks etdirmək və onun həyata ke­çiril­mə­sinə nəzarət etmək üçün istifadə olunur. Mühasibat uço­tu he­sab­la­rı­nın təs­ni­fatı sistemində bu hesablar vasitəsilə ümu­miy­yətlə istehsal olun­muş əsas və kö­mək­çi istehsal məh­sul­larına sərf olunmuş məsrəfləri, o cüm­lədən ayrı-ayrı sex­lər üzrə, məhsul növləri üzrə məsrəflərin müəyyən olun­ma­sına imkan verir. Bu qrup hesablarla əldə olunmuş informasiyalar vasi­təsilə məhsul istehsalı pro­se­si, icra olunmuş işlər və xidmətlər üzrə mən­fəət və zərərlər mü­əyyən olunur.

Həmin əməliyyat hesabları da özlüyündə iki qrupa –  kalkulyasi­ya­edi­ci hesablara və toplayıcı-bölüşdürücü he­sab­lara ayrılır.

Kalkulyasiyaedici hesablara o hesablar daxildir ki, on­ların vasitəsilə is­teh­sal olunmuş və satılmış məh­sul­la­rın maya dəyəri müəyyən olunur. Bu qrup he­sab­lara «Əsas istehsalat», «Köməkçi istehsalat» və «Kapital qo­yu­luşu» hesab­ları daxildir.

İqtisadi məzmununa görə «Əsas istehsalat» hesab­ın­da aşağıdakı müha­si­bat uçotu yazılışları aparılır: «Əsas istehsalat» hesabı müəssisənin yaradıl­ma­sı­nın əsas məq­sədi hesab olunan  məhsulun (işin, xidmətin) isteh­sa­lına çəkilən məsrəflər haqqında məlumatların ümumi­ləş­dirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş­dur. «Əsas istehsalat» he­sabının debetində bila­va­si­tə məhsul buraxılışı, yerinə yetirilən iş və göstərilən xidmətlərlə əlaqədar birbaşa məs­rəflər, eləcə də kö­məkçi istehsalatların xərcləri, əsas is­teh­sa­la­ta xidmət və onun idarə edilməsi ilə bağlı qeyri-mü­stəqim xərclər və zay edil­mədən əmələ gələn itkilər əks etidirilir. Bilavasitə məhsul baraxılışı, yerinə yetirilən iş və göstərilən xidmətlərlə əla­qə­dar olan birbaşa xərclər, istehsalat ehtiyatlarını, əməyin ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesablaşmaları və s. uçota alan hesabların kreditindən «Əsas istehsalat» hesabının de­be­ti­nə silinir.

«Əsas istehsalat» hesabının krediti üzrə istehsalı ba­şa çatmış məh­su­lun, ye­rinə yetirilmiş iş və xidmətlərin fak­tiki maya dəyərinin məbləğləri əks et­di­ri­lir. Bu məb­ləğ­lər «Əsas istehsalat» hesabının kreditindən «Hazır məh­sul», «Məh­sul (iş, xidmət) satışı», «Məhsul (iş, xid­mət) buraxılışı» və s. hesabların debetinə yazılmaqla si­li­nir. «Əsas  istehsalat» hesabı üzrə ayın axırına olan qalıq bitməmiş istehsalın dəyərini göstərir.

İqtisadi məzmununa görə «Köməkçi istehsalat» he­sa­b­ında aşağıdakı mühasibat yazılışları aparılır: «Kö­mək­çi istehsalat» hesabı müəssisənin əsas istehsalı, ya­xud əsas fəaliyyəti üçün köməkçi (yardımçı) olan is­teh­sa­lat­ların məsrəfləri haqqında məlumatları ümumi­ləş­dirmək üçün nəzərdə tu­tulmuşdur.

«Köməkçi istehsalat» hesabının debeti üzrə bila­va­si­tə məhsul bura­xı­lı­şı işi­nin yerinə yetirilməsi və xid­mət­lə­rin göstərilməsi ilə əlaqədar bir­ba­şa xərclər, ha­belə kö­mək­çi istehsalatlara xidmət və onların idarə edilməsi ilə əlaqədar qeyri-müstəqim xərclər və zay nəticəsində it­ki­lər əks etdirilir. Bi­lavasitə məhsul buraxılışı, işlərin ye­ri­nə yetirilməsi və xidmətlərin gös­tə­rilməsi ilə əlaqədar is­teh­salat ehtiyatlarını, əməyin ödənişi üzrə işçi he­yə­ti ilə he­sablaşmaları və s. uçota alan hesabların kreditindən «Köməkçi istehsalat» hesabının debetinə silinir.

«Köməkçi istehsalat» hesabının krediti üzrə isteh­sa­lı başa çatmış məhsul­ların, yerinə yetirilmiş işlərin fak­ti­ki maya dəyərləri əks etdirilir.

Toplayıcı-bölüşdürücü hesabların təyinatı istehsalın ay­rı-ayrı forma və mər­hələlərində məsrəflərin toplanması və bölüşdürülməsindən ibarətdir. Bu qrup hesablara mi­sal olaraq «Ümumi istehsalat xərcləri», «Ümumtəsərrüfat xərcləri» və «Tədavül xərcləri»ni göstərmək olar. Hə­min hesabların xüsusiyyəti ondadır ki, hesabat döv­rü­nün sonunda hesablar bağlanır, yəni onlarda top­lan­mış bütün xərclər uçot obyektləri üzrə bö­lüş­dürülür və qalıq qalmaqla müəs­sisə balansında əks olunmur.

Nəticə etibarı ilə iqtisadi məzmuna görə «Ümumi is­tehsalat xərcləri» he­sa­bında yazılışlar aşağıdakı qay­da­da əks olunur: Ümumiyyətlə «Ümumi is­teh­salat xərc­ləri» hesabı müəssisənin əsas və köməkçi isteh­sal­la­rına xidmət üzrə xərc­lər haqqında məlumatları ümumi­ləş­dir­mək üçün nə­zərdə tutulmuşdur. He­sabın debetində əsas və köməkçi istehsalla əla­qə­dar olan faktiki istehsal məs­rəf­ləri informasiyaları cəmləşdirilir. Bu he­sab­da maşın və avadanlıqların saxlanması və istismarı üzrə xərclər, is­teh­sa­lat təyinatlı əsas vəsaitlərin təmiri xərcləri və tam bərpası üçün amor­ti­za­siya ayırmaları istehsalat əm­lak­ın­ın sığortalanması üzrə xərclər, isteh­sa­lat binalarının sax­lan­ması, işıqlandırılması və qızdırılması üzrə xərclər, is­tehsalat binaları, maşınlar, avadanlıqlar və isteh­salatda istifadə edilən digər icarə edilmiş vəsaitlərə görə icarə haq­qı istehsalata xidmət edən işçi heyətinin əməyinin ödənişi üzrə xərclər və bu kimi oxşar təyinatlar üzrə di­gər xərclər əks etdirilə bilər.

«Ümumi istehsalat xərcləri» hesabında əks etdirilən ümumi istehsalat xərc­­ləri: istehsalat ehtiyatlarını, əməyin ödənişi üzrə işçi heyəti ilə hesab­laş­ma­ları və başqalarını uçota alan hesabların krediti ilə müxabirləşir. «Ümumi is­­tehsalat xərcləri» hesabında uçota alınmış xərclər «Əsas istehsalat» və «Köməkçi istehsalat» hesablarının de­­betinə silinir.

Ümumi istehsalat xərclərini ayrı-ayrı uçot ob­yekt­lə­ri arasında bölüş­dü­rülməsi qaydası müvafiq normativ aktlarla nizamlanır.

İqtisadi məzmununa görə «Ümumtəsərrüfat xərc­lə­ri» hesabında uçot ya­zı­lışları aşağıdakı qaydada əks olunur: Həmin hesabın debetində bilavasitə is­teh­sal pro­se­sinə aid olmayan idarəetmə və təsərrüfat xərcləri, yəni istehsal pro­sesi ilə əlaqədar olmayan inzibati-idarə, Ümumtəsərrüfat heyətinin saxlan­ma­sı, idarəetmə və Ümumtəsərrüfat təyinatlı əsas vəsaitlərin bərpası üçün amor­tizasiya ayırmaları, informasiya, auditor, məsləhət xidməti və digər bu kimi xərclər əks oluna bilər.

«Ümumtəsərrüfat xərcləri» hesabının kreditində «Əsas istehsalat» və ya «Köməkçi istehsalat» hesab­la­rın­da toplanmış o məbləğlər əks olu­nur ki, əgər onlar kö­mək­çi xərcləri kənar təşkilatlar üçün sərf etmişlər. Ümumtəsərrüfat xərclərini ayrı-ayrı obyektlər üzrə bölün­məsi mövcud olan normativ aktlar əsasında tənzimlənir. «Ümumtəsərrüfat xərcləri» he­sabında hesabat döv­rü­nün sonuna qalıq qalmır və balansda əks olunmur.

Toplayıcı-bölüşdürücü hesablara «Tədavül xər­c­lə­ri» hesabı da aiddir. Bu hesab bilavasitə məhsul satışı (təc­hi­zatı) ilə əlaqədar xərclər haqqında məlu­matları ümu­miləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Təchizat, satış, ticarət, digər vasitəçi və bu kimi baş­qa müəssisələrdə «Tə­da­vül xərcləri» hesabında mal­la­rın daşınması, əməyin ödənişi, bi­na­la­rın, qur­ğu­ların, ti­kil­­ilərin və inventarların icarəsi və saxlanılması, az­qiy­mət­­li və tez­köhnələn əşyaların köhnəlməsi, malların sax­lan­ması və s. xərclər əks etdirilir.

«Tədavül xərcləri» hesabının debetində müəssisənin çəkdiyi xərclərin məb­­ləği toplanır. Bu məbləğlər təc­hi­zat, satış, ticarət, digər vasitəçi və bu ki­mi baş­qa müəs­si­sə­lərdə «Məhsul (iş, xidmət) satışı hesabının» debetinə si­linir. Mü­əssisədə material qiymətlilərinin tədarükü və daşınması üzrə xərclərin ma­ya dəyərinə daxil olunması qaydası qanunvericilik aktları və di­gər normativ sənə­d­lərlə tənzimlənir.

Dördüncü qrup hesablara hesabat dövründə müəs­si­sə təsərrüfat-maliy­yə nəticəsinin fəaliyyətinin formalaş­ma­sını əks etdirən və ona nəza­rət etmək üçün istifadə olu­nan hesablar aiddir. Maliyyə nəticəli hesaba «Mən­fə­ət və zərər» hesabı aiddir.

«Mənfəət və zərər» hesabı hesabat ilində müəssisə fəa­liyyətinin son nəticə­lərinin formalaşması haqqında mə­lumatları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutul­muş­dur. «Mənfəət və zərər» hesabı təsərrüfat-maliyyə fəaliy­yə­ti­nin son nəticəsindən asılı olaraq aktiv və ya passiv he­sab ola bilər. Belə hesablar aktiv-passiv hesablar ad­la­nır.

Balans mənfəəti (zərəri) mühasibat uçotu əsasında təsərrüfat əməliy­yat­larının və balans maddələrinin qiy­mət­ləndirilməsini sonuncu maliyyə nəti­cəsi kimi özündə müəssisənin əsas vəsaitlərinin və başqa əm­lak­larının, məh­­sul­la­rının satışından olan mənfəəti (zərəri), həmçinin qeyri-satış əməliyyatlarından gələn gəlirləri cəmləşdirir.

Son maliyyə nəticəsi (mənfəət və ya zərər) məhsul (iş, xidmət) digər maddi sərvətlərin satışından əldə edilən maliyyə nəticəsindən və qeyri-satış əməliyyat­ları üzrə xərc məbləğləri çıxılmaqla bu əməliyyatlardan əldə olu­nan gəlirlərdən ibarətdir. «Mənfəət və zərər» hesabının de­betində müəssisənin zərərləri, kredi­tin­də isə mənfə­ət­ləri əks etdirilir. Həmin hesabın debet və kredit döv­riy­yə­lərinin üzləşdirilməsi hesabat dövrünün son maliyyə nəticəsini göstərir.

Hesabat ilinin sonunda illik mühasibat hesabatı tər­tib olunarkən «Mən­fə­ət və zərər» hesabı bağlanır. Bu zaman dekabr ayının son mühasi­bat yazılışı aşa­ğıdakı kimi aparılır:

– illik hesablamaya əsasən mənfəətdən büdcəyə kö­çü­rələcək ver­gi məbləği, müəssisənin fəaliyyətini və kol­lek­tivin sosial inkişafını həyata keçirmək üçün zəruri olan ehtiyat və digər fondlara, eləcə də mənfəətin tə­sis­e­di­ci sənədlərdə nəzərdə tutulan istiqamətlərə istifadəsi üçün ayrılan məbləğin «Mənfəətin istifadəsi» hesab­ın­dan silinərək «Mənfəət və zərər» hesabının debetinə ya­zı­lır;

– hesabat ilinin bölüşdürülməmiş mənfəət (zərər) məb­ləği «Mənfəət və zərər» hesabından silinərək «Bölüş­dü­rülməmiş mənfəət» (ödənilməmiş zərər) hesabının kre­di­tinə (debetinə) yazılır.

Beşinci qrupa balansarxası hesablar aiddir. Bu hesab­lar­da müəssisəyə məx­sus olmayan və müvəqqəti olaraq onun is­ti­fa­dəsində olan və ya onun mə­suliyyətində saxlamağa qəbul olunmuş vəsaitlərə dair informasiyaları cəm­ləşdirmək məq­sə­di daşıyan göstəricilər əks olunur. Bu qrup hesablara «Mə­su­liy­­yətli mühafizəyə qəbul edilmiş mal-material dəyərləri», «İca­­rə­yə gö­türülmüş əsas vəsaitlər», «Emala qəbul edilmiş mate­ri­a­l­lar» və s. aid­dir.

Balansarxası hesablar digər hesablarla müxbir­ləş­mir, burada yazılış bir tə­rəfli qaydada, yəni hesabın debeti (artma) və ya krediti (azalma) üzrə yazılış aparılır.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, dünya ölkələrində mü­hasibat uçotu he­sab­larının təyinatı və iqtisadi qu­ru­lu­şuna təsnifatına münasibət bir­mə­na­lı deyildir. Belə ki, ABŞ-da, Böyük Britaniyada və bu birliyə aid olan öl­kələrdə hər bir firma sərbəst şəkildə hesabları və onların təyinatını öz­lə­ri tərtib edirlər.

Həmin ölkələrdə mühasibat uçotu və hesabatı sis­te­mi və prinsip­lə­ri­nin müəyyən olunması peşəkar iqtisadçı və mühasiblər tərəfindən həyata ke­çirilir. Hüqu­q­şü­nas­lar və dövlət orqanları bu sahədə əsaslı fəaliyyət gös­tər­mirlər. ABŞ-da və Böyük Britaniyada uçotun apa­rıl­ma­sı­na dair «Qadağan olmayan hər şeyi etmək olar» fikri geniş yayılmışdır. Bu əsas­da da ABŞ və digər in­gilisdilli ölkələrdə vahid hesablar planı müəyyən olunmamışdır. Hər müəssisə və firmanın mühasibat mütəxəssisləri öz iş fəaliyyətlərinə uyğun hesablar planı müəyyən edirlər. İşin belə təşkil olunması mühasiblərin daha sərbəst iş­lə­mə­lərinə şərait yaradır.

Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, iqtisadi sub­yek­t­lər­də formalaşmış he­sab­lar planı kortəbii şəkildə deyil, ölkə üçün müəyyən olunmuş Beynəlxalq mü­hasibat uço­tu standartlarının və milli uçotun tələblərinə uyğun mü­əy­yən olunur.

Kontinental ölkələrin mühasibat uçotu modelinə da­­xil olan ölkələrdə (Almaniya, Fransa və başqaları) və o cümlədən Rusiyada bütün iqtisadi sub­yekt­lərdə uçot hesablarının təsnifatı sistemindən vahid prinsip üzrə isti­fadə edil­məsi mülkiyyət forması və fəaliyyət xarak­te­rin­dən asılı olma­ya­raq isteh­sa­lat və təsərrüfat-maliyyə fəa­liy­yəti göstəricilərinin hesab­lar­da vahid prinsiplər üz­rə əks olunmasını nəzərdə tutur.

Bütün qeyd olunanları nəzərə alıb belə fikrə gəl­mək olur ki, dünya ölkə­lərinin müasir inkişaf səviy­yə­sin­də vahid formaya salınmış elə uçot, hesabat və hesablar planı sistemi yaradılmalıdır ki, onun mühasibat uçotu ilə məşğul olan bütün müəssisələri tərəfindən anlaşılması və onlarda əks olunmuş bütün məlumatlar xarici maraqlı şəxslər tərəfindən araşdırılması mümkün olsun.

Özünüyoxlama sualları

  1. 1.     Hesablar və ikiliyazılış nədir?
  2. 2.     Sintetik uçot və analitik uçot nədir və onların qarşılıqlı əlaqəsi varmı?
  3. 3.     Balansınarxası hesablar nədir aə onların hansı təyinatı var?
  4. 4.     Hesabların  müxabirləşməsi və yaxud mühasibat yazılışları nəyə deyilir?
  5. 5.     Mühasibat uçotunun Hesabları Planı nədir və onun quruluşu necədir?
Advertisements

IV MÖVZU. MÜHASİBAT UÇOTU HESABLARI VƏ İKİLİ YAZILIŞ” üçün 2 cavab

Cavab qoy

Lütfən, şərh yazmaq üçün bu üsullardan birini seçərək daxil olun:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma