IV MÖVZU. HAZIR MƏHSULLARIN VƏ ONLARIN SATIŞININ UÇOTUNUN AUDITI


4.1. Hazır məhsulların uçotunun auditi

4.2. Məhsul satışı göstəricilərinin auditi

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. Romanov A.N., Odinüov B.E. Kompöterizaüiə auditorskoy deətelğ­nos­ti, – M.: Audit, ÖNİTİ, 1996

 

4.1. Hazır məhsulların uçotunun auditi

Müəssisənin maliyyə sabitliyi və möhkəmliyi onun isıehsal etdiyi məh­su­lun daxili və xarici bazarda ilkin isıehlak tələbindən xeyli asılıdır. Buraxılmış hazır məhsulun planlaşdırılmış həcmdə satılması müəssisəyə imkan verir ki, istehsal məsrəflərini təmin etsin, büdcə, bank, kredit təşkilatları və digər müəs­si­­sələr qarşısında öhdəliklərini yerinə yetirməklə, isıehsalın təkmilləşdirilməsi və inkişafı üçün mənfəət əldə etsin.

Hazır məhsulların mühasibat uçotunun auditi zamanı istehsal olunmuş məhsulların müəssisə ambarına mədaxil olunması və satışının düzgün sənəd­ləş­dirilməsi çox vacibdir. Bununla əlaqədar olaraq auditor məhsul buraxılı­şı­nın uçotunun təşkili ilə ətraflı tanış olmalıdır. Bəzi hallarda məhsul buraxılışı və ambara mədaxil olunma İlə əlaqədar təhvil-qəbul qaimələrində və akt­la­rın­da isıehsal əməliyyatları tam başa çatmamış məhsullar hazır məhsul kimi gös­tərilərək sənədləşdirılır, Belə haida sexlərdə buna cavabdeh olan şəxslər qəbz verirlər ki, guya təhvil veriləcək hazır məhsulun bir hissəsi sexdə qalmışdır.

Hazır məhsulun buraxılışı ilə əlaqədar olaraq auditin məqsədi-istehsal olunmuş məhsulun tam həcmdə mədaxil olunması, satılmış məhsul üzrə satış pul vəsaitinin və satılmış məhsulun maya dəyərinin hesablanmasıdır.

Bununla əlaqədar olaraq auditor yoxlama dövründə aşağıdakıları həll etməlidir:

Hazır məhsulların qiymətləndirilməsi prinsipinin seçilməsinin əsaslaş­dı­rilması;

  • İsıehsal olunmuş məhsulların tam mədaxil olunmasının müəyyənləşdi­ril­məsi;
  • Alıcıya yüklənmiş və satılmış məhsulların həcminin  təsdiq olunması;
  • Yüklənmiş və satılmış məhsulların maya dəyərinin müəyyənləş­di­ril­məsi.

Hazır məhsulların uçotunun auditinin aparılması üçün əsas informasiya mənbəi hazır məhsulun ambar uçotu kartı, preyskurantlar, məhsul satışı üzrə bağlanmış müqavilələr, məhsul buraxılışına dair hesab-qaimələr, satış uçotu jurnalı, alıcıların məhsul almalarına aid olan vəkalətnamələr, satışdan pul və­sa­itinin daxil olmasına dair ilkin bank və kassa mədaxil sənədləri (ödəmə tap­şı­rığı, ödəmə tələbnaməsi, kassa mədaxil orderi və s.) mühasibat uçotunun 20, 37,40,41,43,45,46,50,51,80 və s. hesabları üzrə aparılan yazılışlar hesab olunur.

Bütün göstərilənlərlə yanaşı auditor müəssisədə hazır məhsulların qiy­mət­ləndirilməsi prinsiplərini müəyyən etməlidir. Müasir şəraitdə hazır məhsulların qiymətləndirilməsində aşağıdakı müxtəlif formalardan İstifadə olunur:

•   faktiki (tam) isıehsal maya dəyəri üzrə (fərdi isıehsal sahələrində);

•   tam  olmayan  isıehsal  maya  dəyəri  üzrə  ümumi-zavod xərcləri daxil olmaqla (fərdi və kiçikseriyalı İsıehsal sahələrində);

• topdan satış qiymətlə müəyyən olunmaqla, topdan-satış qiyməti  möh­kəm uçot qiyməti kimi qəbul olunur. Yaranmış  fərq 37№-li «Məhsul bura­xı­lı­şı, iş, xidmət)» hesabında əks olunur;

•   sərbəst buraxılış qiymətilə (ƏDV daxil olmaqla);

•   sərbəst  bazar  (satış)  qiymətlərilə  (bu   pərakəndə ticarət üzrə malların uçotunda istifadə olunur).

Hazır məhsulların qiymətləndirilməsi üzrə seçilmiş forma müəssisənin uçot siyasətində müəyyəniləşdirilməlidir. Bunula əlaqədar olaraq mühasibat uçotu hesablar planında uçotun təşkili üçün 40 №-li «Hazır məhsul», 37 №-li «Məhsul buraxılışı (iş, xidmət» hesabları müəyyən olunmuşdur.

 

4.2. Məhsul satışı göstəricilərinin auditi

Müəssisələrdə məhsul satışı göstəriciləri bilavasitə satış, faktının yaran­ması, yəni satılan əmlak üzərində mülkiyyət, hüququnun satıcıdan alıcıya keçməsi vaxtı hesab olunur.

Məhsulların (iş və xidmətlərin) və malların satışından mənfəət (zərər) Azər­baycan Respublİkasının qanunvericiliyi ilə müəyyən olunmuş vergilər digər məcburi ödənişlər nəzərə alınmadan qüvvədə olan qiymətlərlə məhsul­ların (iş və xidmətlərin) satışından gələn gəlirlə onların istehsalına və satışına çəkilən xərclər arasındakı fərq kimi müəyyən edilir.

«Müasibat uçotu haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununda müəy­yən edildiyinə görə müəssisələrdə satışdan gəlirin müəyyən edilməsinin aşağı­dakı formaları müəyyən olunmuşdur:

a) Satışdan gələn gəlir müəssisənin təsərrüfat xüsusiyyətlərdən və bağ­lan­mış müqavilələrin şərtlərindən asılı olaraq ya satılmış (yəni nağsız hesablaşma zamanı cari hesabına ödəniş sənədləri əsasında daxil olan məbləğlər üzrə və ya nağd hesablaşma zamanı müəssisənin kassasına daxil olan məbləğlər üzrə) dəyəri ödənilmiş məhsullara, mallara, işlərə, xidmətlərə görə  yüklənib alıcılara göndərilmiş məhsullara, mallara, təhvil verilmiş işlərə, görülmüş xidmətlərə görə ödəniş sənədfləri alıcıya (sifarişçiyə) təqdim edildikcə müəyyən edilir.

Hesabat ilində aşkar edilmiş, lakin keçmiş illərin əməliyyatlarına aid olan mənfəət, yaxud zərər hesabat ilinin təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrinə daxil edilir.

Məhsul satışı ilə əlaqədar olaraq auditor 46 №-li «məhsul (iş, xidmət) sa­tışı, 40 №-li «Hazır məhsul», 50 №-li «Kassa», 51 №-li «Hesablaşma hesabı», 62 Ns-Iİ «Alıcılar və sifarişçilərlə hesablaşmalar», 64 №-li «Alınmış avanslar üzrə hesablaşmalar» hesablarında əks olunmuş mühasibat uçotu əməliyyatları yazılışmalarını ətraflı yoxlamalıdır.

Məhsul satışı göstəricilərinin audit yoxlamasında bilavasitə satışla əla­qə­dar olan kommersiya xərclərinin uçotda əks olunması da yoxlanılması­dır. Kommersiya xərcləri məhsul satışı ilə əlaqədar sərf olunan xərclər olmaqla is­ıeh­sal maya dəyəri ilə birlikdə hazır məhsulun tam maya dəyərini təşkil edir. Bu­rada auditor xüsusilə mühasibat uçotu yazılışında əks olunmuş gös­tə­ri­ci­lərin kommersiya xərclərinə aid edilməsinin düzgünlüyünü müəyyən etməlidir.

Kommersiya xərcləri mühasibat uçotu hesablar planda 43 №-li «Kom­mer­siya xərcləri» hesabında əks olunur və bu hesabda əsasən hazır məhsul an­bar­larında taralara və hazır məmulatların qablaşdırılmasına, məhsulun gön­dər­mə stansiyasına çatdırılmasına, vaqonlara, gəmilərə, avtomaşınlara və di­gər nəqliyyat vasitələrinə yüklənməsinə, satış təşkilatlarına və digər vasitəçi təş­kilatlara ödənilən komisyon rüsumlarına, reklamlara və s. bu kimi işlərə çə­ki­lən xərclər əks etdirilir.

Auditor 43 №-li «Kommersiya xərcləri» hesabı üzrə ilkin hesablaşma ödən­mə sənədlərinin və uçot yazılışlarını nəzərdən keçirib, müqayisə etməklə analitik uçot göstəricilərinin düzgün əks olunmasını müəyyən etməli və həmin xərclərin satılmış məhsullar üzrə düzgün əks olunmasını müəyyənləşdirməlidir,

Audİtor məhsul satışı ilə əlaqədar əlavə dəyər vergisinin (ƏDV) və maliyyə nəticəsinin düzgün hesablanmasını yoxlamalıdır. Yoxlama nəticəsində ƏDV-si üzrə düzgün hesablanmama halları müəyyən olunursa, onun səbəbləri müəyyən olunmalı və buraxılan nöqsan və səhv düzəldilməlidir.

Özünüyoxlama sualları

  1. 1.      İstehsala məsrəflərin uçotunun təşkilinin yoxlanması zamanı auditor hansı əsas normativ sənədlərdən istifadə edir?
  2. 2.      İstehsala məsrəflərin kompleks uçotuna hansı vəzifələr daxildir və bunlar auditor yoxlamanıa necə aid edilir?
  3. 3.      Hazır məhsul və onun satışının uçotunun aparılmasının yoxlanılmasında auditorun istifadə etdiyi əsas normativ sənədləri sadalayın?
  4. 4.      Hazır məhsulun uçotunun auditinin aparılmasının xüsusiyyətlərini izah edin?
  5. 5.      Məhsul satışından mənfəəti qəbu edilmiş müxtəlif metodlardan istifadə za­ma­nı satılmış məhsulun uçotunun aparılmasının yoxlanılması metodikasını izah edin?

Cavab qoy

Lütfən, şərh yazmaq üçün bu üsullardan birini seçərək daxil olun:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma