II MÖVZU. MÜƏSSİSƏNİN TƏSİS SƏNƏDLƏRİNİN, Nİ­ZAM­NAMƏ­ KAPİTALININ FORMALAŞMASININ VƏ TƏSİSÇİLƏRLƏ HESABLAŞMALARIN AUDİTİ


2.1. Təsis sənədlərinin və nizamnamə kapitalının formalaşmasının auditi

2.2. Təsisçilərlə hesablaşmaların uçditi

ƏLAVƏ ƏDƏBİYYAT

1. Kamışanov P.İ. Znakomtesğ: audit (orqanizaüiə i metodika proverok), M., : İVÜ «Marketinq», 1994

 

2.1. Təsis sənədlərinin və nizamnamə kapitalının formalaşmasının auditi

Müəssisənin təsis olunması ilə əlaqədar olan əməliyyatların auditi zamanı ilk növbədə həmin iqtisadi subyektin fəaliyyətə başlamasına dair hüquqi sə­nəd­lər yoxlanılmalıdır. Bununla əlaqədar olaraq təsisçilərin ümumi yığıncağı tə­rəfindən təsdiq olunmuş və mövcud olan qanunçuluğa uyğun olaraq qey­diy­yat­dan keçmiş iqtisadi subyektin nizamnaməsi və təsisedici müqavilə istifadə olunur.

Auditor yoxlamasında müəssisənin qeydiyyatdan keçmə vaxtı, hansı bank­­da hesabının və digər hesabların acılması, müəssisənin təsisçiləri və ni­za­m­­namə kapitalında onların qoyduqları əmlakın həcmi, hər bir təsisçinin ni­zam­­namə kapitalındakı iştirakının həqiqi göstəricilərə uyğunluğu müəyyən­ləş­dirilməlidir.

Audit əməliyyatlarının yoxlamasında eyni zamana iqtisadi subyektin döv­lət qeydiyyatından keçməsinə dair şəhadətnamənin olmasına diqqət veril­mə­li­dir. Nəzərə alınmalıdır ki, təsisçilərin nizamnamə kapitalına qoyulan vəsaitin şəx­si özünəməxsus əmlakı olmalıdır. Nizamnamə kapitalının büdcə vəsaiti, kredit və yə müxtəlif siyasi və ictimai təşkilatların vəsaiti hesabına forma­laş­ma­sına mövcud qanunvericilikdə icazə verilmir.

Nizamnamə kapitalının formalaşmasının auditi aparılarkən nəzərə alın­ma­lıdır ki, onun formalaşması təsisçilərin qoyduqları pul vəsaiti, əsas vəsaitlər, qeyri-maddi aktivlər, avadanlıqlar və digər əmtəə – material dəyərləri əsasında yaradılır. Ona görə də nizamnamə kapitalına qoyulan vəsaitlərin düzgün qiy­mət­ləndirilməsi və sənədləşdirilməsinə xüsusi diqqət verilməlidir. Digər tərəf­dən təsisçinin nizamnamə kapitalı kimi verdiyi bəzi vəsaitlər, həmin vəsaitin tə­sis­çi­nin şəxsi əmlakı olduğunu sübutedici sənədlərlə təsdiq olunmalıdır. Belə və­sait­lərə özəlləşdirilmiş mənzillər, torpaq sahələri, nəqliyyat vəsaiti və s. aid edilir.

Təsisiedici sənədlər yoxlanılarkən, auditor nizamnamə kapitalının formalaşması ilə əlaqədar olan vəsaitlərin ödənməsi vaxtında icra olunmasını da yoxlamalıdır. Belə ki, mövcud olan qanunvericiliyə görə bütün təsisçltər ödəcəyəkləri vəsaitin 50 falzini iqtisadi subyektin qeydiyyatdan keçməsinə qədər, qalan vəsaitin 50 falzini bir il müddətinə ödəməlidir.

Təsisçilərdən daxil olan vəsaitlərə nəzarət etmək üçün ilkin mühasibat uço­tu sənədləri əsasında 75-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının krediti və hə­min hesabata müxabirləşən əsas vəsaitlər, pul vəsaiti, qeyri-maddi aktivlər, is­­tehsal ehtiyatları və digər hesabların debetində əks olunmuş göstəricilər əsa­sın­da nəzarət edilir. Belə ki, kassa mədaxil orderləri, müəssisənin hesablaşma və valyuta hesablarına daxil olan pul vəsaitləri üzrə bank çıxarışları və onlara əla­və olunmuş sənədlər əsasında daxil olmuş ödənişlərin məbləği müəyyən olunur.

Qəbul-təhvil aktları əsasında daxil olan əsas vəsaitlərin, qeyri-maddi ak­tiv­lərin 01№-li «əsas vəsaitlər», 04 №-li «Qeyri-maddi aktivlər» hesablarının de­betində əks olunmuş Göstəricliər əsasında avadanlıqların, bina, tikili və digər əmlakın dəyəri müəyyənləşdirılır. 10№-li «materiallar», 12№-li «Azqiy­mət­li və tezköhnələn əşyalar» hesablarının debet dövriyyəsi və daxil olmuş ma­te­riallar üzrə aktlar əmtəə – nəqliyyat qalınələri əsasında daxil olmuş material dəyərlərinin məbləği müəyyən edilir.

Beləliklə, auditor təsisçilərin nizamnamə kapitalının formalaşmasında verdikləri vəsaitlərin sənədlər əsasında yoxlamasını yekunlaşdırır.

Nizamnamə kapitalının formalaşmasının yoxlama nəticəsində auditorda onun düzgün aparılmasına dair tam inam yaranmalıdır. 85№-li «Nizamnamə kapitalı» hesabında əks olunmuş qalıq (saido) müəssisənin tə’sis sənədlərində əks olunmuş göstəricilərə bərabər olmalıdır. 85№-li «Nizamnamə kapitalı» he­sa­bı üzrə yazılışlar yalnız müəssisənin təsisedici sənədlərində müvafiq də­yi­şik­lik­lər edlidikdən sonra nizamnamə kapitalının müəyyən edilmiş qaydada hə­ya­ta keçirilən artması və azalması hallarında aparılır.

Nizamnamə fondunun yaradılan qaydası qanunverici və təsisedici sənəd­lərə əsaslanır. 85№-li «Nizamnamə kapitalı» hesabı üzrə analitik uçot elə təşkil olunmalıdır ki, müəssisənin təsisçiləri, kapitalın yaradılması mərhələləri və səhmlərin növləri üzrə informasiyanın formalaşmasını tə’min etsin.

2.2. Təsisçilərlə hesablaşmaların auditi

İqtisadi subyektin təsisçiləri ilə aparılan hesablaşmaların bütün forma­la­rı­nı ümumiləşdirmək üçün, yə’ni nizamnamə kapitalına qoyuluşlar, müəssisə mən­fəətindən dividendlərin ödənilməsi və s. əməliyyatların ümumiləş­dirilməsi üçün mühasibat uçotunun hesablar planında 75Ne-Ü «Təsisçilərlə hesab­laş­ma­lar» hesabına aşağdakı subhesablar açıa bilər. 75-1 «Nizamnamə kapitalına qo­yuluşlar üzrə hesablaşmalar». 75-2 «Gəlirlərin ödənməsi üzrə hesab­laşma­lar» və başqaları. 75-1 «Nizamnamə kapitalına qoyuluşlar üzrə hesablaşma­lar» subhesabında müəssisənin nizamnamə (yığınını kapitalına qoyuluşları üz­rə olun təsisçiləri ilə hesablaşmaları uçota alınır.) 75-1 «Nizamnamə kaptalına qo­yu­luşlar üzrə hesablaşmalar» subhesabında əks olunumuş göstəricilər əsa­sın­da auditor nizamnamə kapitalına qoyuluşlar üzrə hesablaşmaların təsis­çi­lərlə necə aparılmasını yoxlamalıdır.

Mövcud olan qaydalara görə səhmdar cəmiyyəti yaradılarkən səhmlərə yazılmış şəxslərin borc məbləğləri 75№-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar hesabının debitinə və 85№-li «Nizamnamə kapitalı» hesabının kredıtinə yazılır.

Yoxlama zamanı audıtor aşağdakılara xüsusilə diqqət verməlidir.

1. Təsisçilərin pul şəklində qoyduqları məbləğlər daxil olduqda 75№-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının kreditinə, pul vəsaitlərini uçota alan he­sab­ların 50№-li «Kassa», 51№-li, Hesablaşma hesabı və 52№-li «Valyuta he­sa­bı»nın debitinə yazılış aparılır. Material və digər qiymətlər (pul vəsaitlərində başqa) şəklində qoyluşlar 01 №-li «Əsas vəsaitlər», 07№-li «Quraşdırıcı ava­dan­lıqlar», 04 №-li «Qeyri-maddi aktivlər», 10№-li «materiallar», 12№-li «Az­qiy­mətli və tezköhnələn əşyalar», 41№-li «mallar» hesabları ilə müxabirləş­mək­lə 75 N-fi «Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının krediti üzrə yazılışlarla rəs­miy­yətə salınır.

2. Qoyuluş şəklində müəssisəyə binalardan, qurğulardan və avadanlıq­lar­dan müəssisəyə istifadə hüquqi veridikdə 75№-li «Təsisçİlərlə hesablaşmalar» hesa­bının kreditinə və 01№-li «Əsas vəsaitlər» hesabının debitinə yazıılış edilir. Eyni zamanda 001№-li «İcarəyə götürülmüş əsas vəsaitlər» balansarxası he­sab­da uçota alınır.

3. Nizamnamə kapitalına qoyuluşlar hesabına (səhmlərin ödənilməsinə) natural formada müəssisənin mülkiyyətinə verilən əmlakın mədaxili təsisçilərin razılığı ilə müəyyənləşdirilmiş qiymətlərlə aparılır. Nizamnamə kapitalına qoyuluşlar hesabına natural formada müəssisənin istifadəsinə verlimiş əmlakın mədaxil edilməsi, onun istifadəsinə görə icarə haqqından asılı olaraq müəyyənləşdirilmiş qiymətlə yerinə yetirılır.

Digər təşkilati – hüquqi formalı müəssisələrin təsisçilərinin nizamnamə kapitalına qoyuluşları üzrə hesablaşmalar mühasibat uçotunda eyni qaydada əks etdirilir. Bu zaman 75№-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının de­be­tin­də və 85№-li «Nizamnamə kapitalı» hesabının kreditində (nizamnamə kapi­ta­lı­nın təsisedici sənədlərində göstərilmiş bütün məbləği həcmində) yazılış aparır,

Səhmdar cəmiyyəti formasın da yaradılmış müəssisənin səhmləri onların nominal dəyərindən arlıq qiymətə satlan hallarda satış və nominal dəyərləri arasındakı fərq 87N-fi «Əlavə kapital» hesabında əks etdirilir.

75-2№-li «Gəlirlərin ödənilməsi üzrə hesablaşmalar» subhesabında müəs­si­sənin təsisçiləri liə gəlirlərin onların ödənilməsi üzrə hesablaşmaların uçotu aparılır. Müəssisənin təsisçiləri arasında olan öz işçilərinə gəlirin hesablanması və ödənilməsi 70Ne-li «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyyəti ilə hesablaşmalar» hesabında uçota alınır. Müəssisədə iştiraka görə gəlirlərin hesablanması 88№-li «Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)» hesabınin debetində (he­sabat ilinin mənfəəti və ya keçmiş illərlə bölüşdürülməmiş mənfəət hesabına) və 75№-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının kreditinə əks etdirilir.

Müəssisədə iştiraka görə gəlirlərdən, həmin müəssisədə tutulası vergi məbləğləri 75№-li «Təsisçilərlə hesablaşmalar» hesabının debitində və 68№-li «Büdcə ilə hesablaşmalar» hesabının kreditində əks etdirilir. 75№-li «Təsisçi­lər­ıdə hesablaşmalar» hesabı üzrə analitik uçot ayrılıqda aparılır.

Təsisçilərlə hesablaşmaların auditi aparılarkən təsisçilərə ödənən di­vi­dend­lərin uçotunun təşkilinə və ödənılməsinə xüsusi diqqət verilməlidir.

Səhmdarlar cəmıyyətləri hesabat dövrünün rüblük, yarim illik və lilik nə­ti­cələri ilə əlaqədar olaraq dividend ödənilməsinə dair qərar qəbul edir. Divi­dend-səhmdar cəmiyyətinin təmiz mənfəətinin bir hissəsinin onun nizamna­mə­sində müəyyən olunmuş qaydaya uyğun olaraq səhmdarlara ödənilən məb­ləğ­dir. Dividend pul şəklində və ya cəmiyyətin nizamnaməsində müəyyən olunumuş formada əmlak formasında ödənilə bilər.

Səhmdar cəmiyyəti imtiyazlı və adi səhmlər buraxa bilər, İmtiyazlı səhm­lərin ümumi məbləği nizamnamə kapitalının 10 falzindən çox olmalıdır.   Cəmiyyətin illik mənfəətinin məbləğində səhmdar malik olduğu səhmin və ya  müvəqqəti səhm şəhadətnaməsinin dəyərinə uyğun olaraq  dividend alır. Hər bir səhmə düşən dividendin məbləği səhmdarların ümumi yığincağında müəy­yən edilir, İmtiyazlı səhmlərə görə onun sahibinə qeyd edilmiş həcmdə gəlir dividend ödənilir. Adi səhmlərə görə ödənilən dividend məbləği isə müəs­si­sə­nin təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrindən asılıdır.

Dividendlərin ödənməsi üçün səhmdarlarla hesablaşmaların uçotunu apar­maq üçün mühasibat uçotu hesablar planında 75№-li «Təsisçilərlə hesab­laşmalar» hesabının 75-2№-li «Gəlirlərin ödənilməsi üzrə hesablaşmalar» subhesabı nəzərdə tutulmuşdur.

Cari ilin mənfəəti hesabına səhmdarlara dividend hesablandıqda mühasi­bat uçotunda aşağdakı yazılış aparılır: Debet 81- «Mənfəətin istifadəsi», 88 -1 «Bölüşdürülınəmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)», Kredit 72-2 «Təsisçilərlə he­sab­laşmalar» hesabının, «Gəlirin bölüşdürülınəsi üzrə hesabtaşmalar» subhe­sabı, 70 «Əməyin ödənişi üzrə işçi heyyəti ilə hesablaşmalar».

Dividendlər bilavasitə səhmdara ödəndikdə aşağıdakı yazılış aparılır:

Dt 75-2 «Təsisçilərlə hesablamalar» hesabının «Gəlirlərin ödənilməsi üzrə hesablaşmalar» subhesabı;

70   –   «Əməyin   ödənişi   üzrə   işçi   hey’əti   ilə hesablaşmalar»

Kt 50 – «Kassa» hesabı

51 – «Hesablaşma hesabı».

Səhmdar cəmiyyətində auditor yoxlaması aparılarkən nəzərə alınmalıdır ki, cəmiyyətin yaradılması, idarə edilməsi və fəaliyyəti  ilə əlaqədar münasi­bət­lər Azərbaycan Respublikasının 12 iyun 1994-cü il tarixli «Səhmdar cəmiyyəti» haqqında və 01 iyun 1994-cü il tarixli «Müəssisələr haqqında» qanunların və digər qanunvericilik aktları ilə nizamlanır.

Özünüyoxlama sualları
  1. 1.      Təsis sənədləri və təsisçilərlə hesablaşmaların auditi üçün istifadə edilən əsas normativ sənədlərini sadalayın?
  2. 2.      Təsis sənədləri ilə tanışlıq zamanı auditor hansı məlumatları yoxlamalıdır?
  3. 3.      Nizamnamə kapitalının formalaşmasının yoxlanmasının əsas istiqamətlərinə nələr daxildir?

Cavab qoy

Lütfən, şərh yazmaq üçün bu üsullardan birini seçərək daxil olun:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma